અવકાશયાત્રી (અંતરીક્ષયાત્રી)

(Astronaut / Cosmonaut)

અંતરીક્ષ-ઉડ્ડયન માટેની તાલીમ લીધેલ, અંતરીક્ષયાનનું સંચાલન કરનાર તેમ જ તેમાં પ્રવાસ કરનાર યાત્રી. રશિયામાં અવકાશયાત્રી અથવા અંતરીક્ષયાત્રીને ‘કૉસ્મોનૉટ’ (Cosmonaut) અને અમેરિકા તથા અન્ય દેશોમાં ‘ઍસ્ટ્રોનૉટ’ (Astronaut) કહે છે. અંતરીક્ષમાં ઉડ્ડયન દરમિયાન માનવીને ઘણી વિષમ પરિસ્થિતિનો સામનો કરવો પડતો હોય છે. અંતરીક્ષ-ઉડ્ડયનના ત્રણ તબક્કાઓ હોય છે : આવી વિષમ પરિસ્થિતિનો સામનો કરવા અંતરીક્ષયાત્રીમાં સાહસ કરવાની અદમ્ય ઇચ્છા, હિંમત, સઘન તાલીમ, શિસ્ત વગેરે હોવાં જરૂરી છે.

અંતરીક્ષયાત્રી સૂક્ષ્મ ગુરુત્વાકર્ષણ અનુભવે છે. તેના લીધે હાડકાંમાં કૅલ્શિયમ તત્ત્વનું પ્રમાણ ઘટી જાય છે. પરિણામે અસ્થિભંગ થવાનો ડર રહે છે. વજનવિહીન પરિસ્થિતિમાં શરીરના ઉપરના ભાગમાં લોહીનો ભરાવો થાય છે. શરીરમાં પોટૅશિયમ પણ ઘટી જાય છે, તેની અસર સ્નાયુઓ પર અને ચેતાતંત્ર પર થાય છે. આ પરિસ્થિતિનો સામનો કરવા માટે અંતરીક્ષયાત્રીને અંતરીક્ષમાં કસરત કરવી પડે છે તથા આ પરિસ્થિતિ માટે તૈયાર થવા માટે સઘન તાલીમ લેવી પડે છે. પાણી અથવા કોઈ પ્રવાહી ચૂસીને જ પીવું પડે છે. ખાદ્ય પદાર્થ કોથળીમાં જ રાખવા પડે છે, નહીં તો ખાદ્ય પદાર્થના કણો અંતરીક્ષમાં તરવા માંડે. યાત્રીઓને ખુરશી પર બેસી રહેવા માટે પટ્ટો બાંધી રાખવો પડે છે. ઊંઘવા માટે મોટા થેલામાં બંધાવું પડે છે. ખાવા-પીવામાં શિસ્ત અને સંયમ રાખવાં પડે છે. અંતરીક્ષયાત્રીને આળસ અને સ્વપ્નમાં હોય તેવો ભાસ થાય છે. ભય લાગે છે. તે પોતાનું અસ્તિત્વ ભૂલી જઈ શકે છે. આ માટે તેમને સતત પ્રવૃત્તિમય રાખવામાં આવે છે. તેમની દિનચર્યા, વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગો અને અવલોકન ઉપરાંત મનોરંજન જેવી વિવિધ પ્રવૃત્તિવાળું સમયપત્રક બનાવવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત, ટેલિવિઝન તથા રેડિયો દ્વારા પૃથ્વી પરના લોકો સાથે સંપર્ક રાખવામાં આવે છે, જેથી કંટાળાજનક પરિસ્થિતિનો સામનો થઈ શકે. અંતરીક્ષયાત્રી માટે અંતરીક્ષ-પોશાક (space suit) પહેરવો જરૂરી બને છે. આ પોશાક દ્વારા અંતરીક્ષયાત્રીને શ્વાસ લેવા માટે યોગ્ય દબાણે ઑક્સિજન વાયુ મળે છે.

અંજના ભગવતી

(સંક્ષિપ્ત લેખ. વધુ વિગત માટે જુઓ : ગુજરાતી બાળવિશ્વકોશ, વૉલ્યુમ ભાગ-1, અવકાશયાત્રી (અંતરીક્ષયાત્રી) (Astronaut / Cosmonaut), પૃ. 71)