જ. 23 ફેબ્રુઆરી, 1897 અ. 7 ફેબ્રુઆરી, 1992
બંગાળી લેખક, સંશોધક અને પ્રતિભાવંત રાજકીય કાર્યકર રાધારમણ મિત્રનો જન્મ કૉલકાતામાં મધ્યમવર્ગીય કુટુંબમાં થયો હતો. 1913માં તેઓ કૉલકાતાની હિન્દુ સ્કૂલમાંથી મૅટ્રિક થયા. 1915માં તેમણે ઇન્ટરમીડિયેટની પરીક્ષા ગોલ્ડ મેડલ સાથે પાસ કરી. 1917માં તેમણે સેન્ટ પાઉલસ કેથીડ્રલ મિશન કૉલેજમાંથી ગ્રૅજ્યુએશન કર્યું હતું. કૉલકાતા યુનિવર્સિટીમાંથી એમ.એ. થયા બાદ ઉત્તરપ્રદેશમાં ઓટાવા ખાતે શિક્ષક થયા પછી ગાંધીજીની અસહકારની ચળવળમાં જોડાયા. તેમાં પકડાયા, જેલવાસ ભોગવ્યો. જેલમુક્તિ બાદ કેટલાંક વર્ષો સુધી અમદાવાદના સાબરમતી આશ્રમમાં ગાંધીજી સાથે કામ કર્યું. પાછળથી તેઓ ક્રાંતિકારી રાજકારણમાં જોડાયા. 1923માં મેરઠ કાવતરા કેસમાં અન્ય ક્રાંતિકારીઓ સાથે તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી. પાછળથી તેમને છોડી મૂકવામાં આવ્યા. ત્યારબાદ 1938માં તેઓ ભારતના સામ્યવાદી પક્ષમાં જોડાયા. તેઓ કૉલકાતા શહેરના પ્રાચીન અવશેષોના સંશોધનમાં સતત પ્રવૃત્ત રહેલા. તેમના ‘કાલિકાતા દર્પણ’ (1-2) નામના સંશોધનગ્રંથ બદલ તેમને 1981ના વર્ષનો સાહિત્ય અકાદમીનો ઍવૉર્ડ મળ્યો હતો. તેમની અન્ય કૃતિઓમાં ‘Bangalar Tin Manishi’, લાલબિહારી ડેને લગતું પુસ્તક ‘Kalikatay Vidyasagar’ ‘David Hare : His Life and works’ છે. આ ઉપરાંત તેમની પાસેથી વિવિધ વિષયોના નિબંધોનો સંગ્રહ પણ મળ્યો છે.
શ્રદ્ધા ત્રિવેદી
