Tag: વ્યક્તિ વિશેષ

જ. 23 મે, 1918 અ. 12 માર્ચ, 2010

સ્પેસ ટાઇમ જ્યોમેટ્રીના સંશોધનકર્તા, ગણિતજ્ઞ અને આદર્શ શિક્ષક પી. સી. વૈદ્યનો જન્મ જૂનાગઢ તાલુકાના શાપુરમાં થયો હતો. પિતા ચુનિલાલ અને માતા નિર્મળબહેન. તેમણે પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણ ભાવનગરમાં મેળવ્યું હતું. ઉચ્ચશિક્ષણ મુંબઈની ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑવ્ સાયન્સમાંથી મેળવ્યું. 1938માં પ્રથમ વર્ગમાં વિશેષ યોગ્યતા સાથે બી.એસસી. અને 1940માં પ્રથમ વર્ગમાં પ્રથમ સ્થાન સાથે એમ.એસસી.ની પદવી મેળવી. 1942માં બનારસ હિન્દુ યુનિવર્સિટીમાં સાપેક્ષતાના સામાન્ય સિદ્ધાંત પર સંશોધન કર્યું. આઇન્સ્ટાઇનના સાપેક્ષવાદના સમીકરણનો ઉકેલ તેમણે આપ્યો. આ ઉકેલ ‘વૈદ્ય ઉકેલ’ તરીકે જાણીતો છે.

તેમણે ધર્મેન્દ્રસિંહજી કૉલેજ, રાજકોટ; એમ.ટી.બી. કૉલેજ, સૂરત; વી. પી. સાયન્સ કૉલેજ, વલ્લભવિદ્યાનગર; એમ. એન. કૉલેજ, વિસનગરમાં પ્રાધ્યાપક તરીકે કાર્ય કર્યું. તેઓ ગુજરાત યુનિવર્સિટીના અનુસ્નાતક ગણિત વિભાગમાં જોડાયા અને સંશોધન પ્રવૃત્તિને વેગ આપ્યો. તેમણે વિશ્વની અનેક યુનિવર્સિટીઓમાં મુલાકાતી અધ્યાપક તરીકે સેવા આપી હતી. તેઓ ઇન્ડિયન નૅશનલ સાયન્સ એકૅડેમી અને ઇન્ડિયન એકૅડેમી ઑવ્ સાયન્સના ફેલો હતા. તેઓ વૈદ્ય મેટ્રિક, વૈદ્ય-પટેલ સૉલ્યુશન અને આઇન્સ્ટાઇન ફિલ્ડ ઇક્વેશન્સ માટે જાણીતા હતા. તેમણે ગુજરાત પબ્લિક સર્વિસ કમિશનના અધ્યક્ષ તરીકે અને યુનિયન પબ્લિક સર્વિસ કમિશનના સભ્ય તરીકે કાર્ય કર્યું હતું. તેઓ ગુજરાત યુનિવર્સિટીના કુલપતિ હતા. તેઓ યુજીસીની કમિટી ઑન રિલેટિવિટી ઍન્ડ કૉસ્મોલૉજી, ઇન્ડિયન મૅથેમૅટિકલ સોસાયટી, ઇન્ડિયન ઍસોસિયેશન ફોર રિલેટિવિટી ઍન્ડ ગ્રૅવિટેશન વગેરેના અધ્યક્ષ હતા. તેમણે ગાંધીજીના સિદ્ધાંતોને જીવનમાં ઉતાર્યા હતા. તેઓ ખાદી પહેરતા. સાઇકલ પર ગાંધીટોપી પહેરીને નીકળતા. તેઓ ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ અને વેડછી આશ્રમ સાથે જોડાયેલા હતા. તેમણે ગુજરાતમાં ગણિત મંડળ શરૂ કર્યું. 1963માં ‘સુગણિતમ્’ અને 1990માં ‘બૉના મૅથમેટિકા’ શરૂ કર્યું. તેમણે ગુજરાત વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટના ભવનનું ખાતમુહૂર્ત કર્યું હતું. તેમણે ઘણાં પુસ્તકો લખ્યાં છે જેમાં ‘ચૉક ઍન્ડ ડસ્ટર’, ‘પસ્તીનાં પાનાં’, ‘ગણિતદર્શન’, ‘દશાંશ પદ્ધતિ શા માટે ?’, ‘નવું ગણિત શું છે ?’, ‘દાદાજીની વિજ્ઞાનવાર્તાઓ’ નોંધપાત્ર છે. ગુજરાત સરકારે 1993માં ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈ ગૌરવ પુરસ્કારથી સન્માનિત કર્યા હતા.

અનિલ રાવલ

જ. 22 મે, 1911 અ. 10 ડિસેમ્બર, 2004

ભારતીય સિનેજગતના નિર્દેશક અને નિર્માતાનો જન્મ સૂરતમાં થયો હતો.  શિક્ષણ માંડ મૅટ્રિક સુધીનું. ત્યારબાદ મોટા ભાઈ જે. બી. વાડિયા ફિલ્મક્ષેત્રે હોવાથી તેમણે પણ ફિલ્મક્ષેત્રે જવાનું પસંદ કર્યું. તેઓ 1933માં સ્થાપિત વાડિયા મૂવીટોન પ્રોડક્શનના સહ-સંસ્થાપક હતા. તેમણે સૌપ્રથમ 1934માં ‘વીર ભારત’ ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કર્યું. પ્રથમ ફિલ્મથી જ સ્ટંટ ફિલ્મોની શ્રેણીનો પ્રભાવ શરૂ થયો. આ ફિલ્મો ભવ્ય સેટ્સ, ભવ્ય વેશભૂષાને લીધે ચકિત કરી દેનારાં દૃશ્યોવાળી સાબિત થઈ અને તેમણે સ્ટંટ ફિલ્મોમાં આગવી નામના મેળવી. તેમાં તેમને સૌથી મોટો આધાર અભિનેત્રી નાદિયાનો મળ્યો. નાદિયાનાં દિલધડક સ્ટંટ દૃશ્યો પ્રેક્ષકોને હેરત પમાડે તેવાં હતાં અને તેથી ટિકિટબારી પર ટંકશાળ પડતી હતી. ફિલ્મોમાં રેલવે, ટ્રેન, પ્રાણીઓ, પિસ્તોલ જેવી વસ્તુઓનો સૌપ્રથમ ઉપયોગ કરનાર હોમી વાડિયા હતા. તેમણે 1942માં વસંત પિક્ચર્સની સ્થાપના કરી. તેમણે ચાળીસથી વધુ ફિલ્મોનું નિર્દેશન કર્યું હતું જેમાં ‘હંટરવાલી’ (1935), ‘મિસ ફ્રંટિયર મેલ’ (1936), ‘હીરે કી રાની’ (1940) તથા ‘હાતિમ તાઈ’ (1956)નો પણ સમાવેશ છે. 1954માં સ્થાપિત ફિલ્મ ઍન્ડ ટેલિવિઝન પ્રોડ્યૂસર્સ ગિલ્ડ ઑફ ઇન્ડિયા’ના એક સંસ્થાપક સભ્ય પણ હતા. 1942 સુધી વાડિયા મૂવીટોનની બાર ફિલ્મો હોમી વાડિયાએ દિગ્દર્શિત કરેલી. 1949માં ગુજરાતી ફિલ્મો પણ તેમણે બનાવેલી. તેમની એક ફિલ્મ ‘નૌજવાન’ ગીત વિનાની ફિલ્મ હતી.

રાજશ્રી મહાદેવિયા

જ. 21 મે, 1860 અ. 27 સપ્ટેમ્બર, 1927

ડચ ચિકિત્સક અને શરીરક્રિયા વિજ્ઞાની (Physiologist) વિલેમ આઇંથોવનનો જન્મ ઇન્ડોનેશિયામાં જાવાના સેમારંગમાં થયો હતો. તેમને આધુનિક ઇલેક્ટ્રોકાર્ડિયોગ્રામ(ECG/EKG)ના જનક માનવામાં આવે છે. તેમના પિતા જેકબ આઇંથોવન નેધરલૅન્ડની સેનામાં ડૉક્ટર તરીકે ફરજ બજાવતા હતા. વિલેમની છ વર્ષની વયે પિતાનું અવસાન થતાં તેમનાં માતા બાળકોને લઈને નેધરલૅન્ડ આવીને ઉટ્રેક્ટમાં વસ્યાં. 1885માં તેમણે ઉટ્રેક્ટ વિશ્વવિદ્યાલયમાંથી ડૉક્ટરની પદવી મેળવી. માત્ર 26 વર્ષની વયે તેઓ લીડેન વિશ્વવિદ્યાલયમાં ફિઝિયૉલૉજીના પ્રોફેસર તરીકે નિયુક્તિ પામ્યા. લીડેનમાં અધ્યાપન દરમિયાન શરૂઆતમાં તેમણે પ્રકાશિકી, શ્વસન તથા હૃદયને લગતાં સંશોધનકાર્યો કરવા માંડ્યાં. પાછળથી તેમણે હૃદયની ગતિવિધિઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું અને સ્ટ્રીંગ ગૅલ્વેનોમીટરની શોધ કરી. સ્ટ્રીંગ ગૅલ્વેનોમીટરનો ઉપયોગ શરૂઆતમાં દરિયાની અંદર પસાર થતા કેબલમાં વિદ્યુત signalને મજબૂત (amplify) બનાવવા કરાતો. વિલેમે વિચાર્યું કે આ તકનીકનો ઉપયોગ હૃદય દ્વારા ઉત્પન્ન થતા ઇલેક્ટ્રિકલ સંવેદનો માપવા માટે કરી શકાય. આ સિદ્ધાંતનો ઉપયોગ કરી તેમણે ECGની શોધ કરી. તેમનું કાર્ય આજે પણ હૃદયરોગના નિદાન માટે આધારભૂત ગણાય છે. આજે પણ દુનિયાભરની હૉસ્પિટલોમાં ECG મશીનોનો ઉપયોગ કરાય છે. સમય સાથે ટૅક્નૉલૉજી વિકસિત થતી ગઈ, પરંતુ હજી પણ ECG મશીનો વિલેમ દ્વારા વિકસિત મૂળ સિદ્ધાંતો અને ટૅક્નૉલૉજી અનુસાર કાર્ય કરી રહ્યાં છે. તેમણે હૃદયની વિદ્યુત ગતિવિધિઓને માપવા માટે શરીરનાં અંગો પર ઇલેક્ટ્રોડ લગાડવાની એક પ્રણાલી વિકસિત કરી, જે આઇંથોવન ત્રિકોણ (Einthoven’s Triangle) તરીકે જાણીતી છે. તેમના જીવનકાળ દરમિયાન તેમની ઉપલબ્ધિઓ માટે અનેક સન્માનો પ્રાપ્ત થયાં. 1924માં તેમને ચિકિત્સાક્ષેત્રે અદ્ભુત શોધ કરવા બદલ નોબેલ પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા.

શુભ્રા દેસાઈ