જ. 21 ફેબ્રુઆરી, 1894 અ. 1 જાન્યુઆરી, 1955
ખ્યાતનામ વૈજ્ઞાનિક અને ઉર્દૂ કવિ શાંતિસ્વરૂપ ભટનાગરનો જન્મ ભેરા ગામમાં થયો હતો. તેમણે આઠ મહિનાની ઉંમરે પિતા પરમેશ્વરી સહાયની છત્રછાયા ગુમાવી. તેમણે પ્રાથમિક શિક્ષણ સિકંદરાબાદની દયાનંદ ઍંગ્લો-વૈદિક હાઈસ્કૂલમાં મેળવ્યું. 1911માં લાહોરની દયાલસિંહ કૉલેજમાં જોડાયા. કૉલેજમાં સરસ્વતી સ્ટેજ સોસાયટીના સભ્ય બન્યા. તેમણે ‘કરામતી’ નામનું ઉર્દૂ નાટક લખ્યું. તેમણે 1916માં ભૌતિકશાસ્ત્રમાં બી.એસસી. અને 1919માં રસાયણશાસ્ત્રમાં એમ.એસસી.ની ડિગ્રી મેળવી. દયાલસિંહ કૉલેજ ટ્રસ્ટ દ્વારા શિષ્યવૃત્તિ મળતાં વિદેશમાં ભણવા ગયા. 1921માં ડૉક્ટરેટની પદવી મેળવી ભારત પાછા ફર્યા. તેઓ બનારસ હિન્દુ યુનિવર્સિટીમાં જોડાયા. યુનિવર્સિટી ગીત લખ્યું. પછી પંજાબ યુનિવર્સિટીમાં જોડાયા. 1924થી 1940 રાસાયણિક સંશોધન પ્રયોગશાળાના નિયામક તરીકે રહ્યા. 1940માં વૈજ્ઞાનિક અને ઔદ્યોગિક સંશોધન બોર્ડના નિયામક રહ્યા. સ્વતંત્રતાપ્રાપ્તિ પછી શિક્ષણ વિભાગ, પરમાણુ ઊર્જાપંચ અને વૈજ્ઞાનિક સંશોધન વિભાગમાં સચિવ તરીકે કાર્ય કર્યું. 1938માં ઇન્ડિયન સાયન્સ કૉંગ્રેસના રસાયણ વિભાગના અધ્યક્ષ બન્યા અને 1945માં તેના સર્વાધિક પ્રમુખ બન્યા. તેઓ નૅશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑવ્ સાયન્સીઝના સ્થાપક ફેલો હતા અને તેના પ્રમુખ રહ્યા હતા. તેમણે રસાયણશાસ્ત્રમાં ચુંબકત્વના વિનિયોગ ઉપર અને પાયસ (emulsion) ઉપર સંશોધન કર્યું છે. તેમના પ્રયત્નથી દિલ્હીમાં રાષ્ટ્રીય ભૌતિક પ્રયોગશાળા, પુણેમાં રાષ્ટ્રીય રસાયણ પ્રયોગશાળા, હૈદરાબાદમાં ભૂભૌતિકવિજ્ઞાનની, ગોવામાં સમુદ્રવિજ્ઞાનની, બૅંગાલુરુમાં વૈજ્ઞાનિકીની, જમશેદપુરમાં ધાતુવિદ્યાની અને પિલાણીમાં ઇલેક્ટ્રૉનિક્સની — એમ બાર રાષ્ટ્રીય પ્રયોગશાળાઓ તેમજ કાઉન્સિલ ઑવ્ સાયન્ટિફિક ઍન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ રિસર્ચના નિર્માણમાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. તેમને 1936માં ઑર્ડર ઑફ બ્રિટિશ અમ્પાયરનો ઇલકાબ આપવામાં આવ્યો હતો. 1943માં લંડનની રૉયલ સોસાયટીની ફેલોશિપ આપવામાં આવી. 1941માં નાઇટ બેચલર અને 1954માં પદ્મભૂષણથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. તેમની સ્મૃતિમાં શાંતિસ્વરૂપ ભટનાગર પુરસ્કાર અપાય છે. ભારત સરકારના ટપાલખાતાએ 1994માં તેમની ટપાલટિકિટ બહાર પાડી હતી.
અનિલ રાવલ
