આંધ્રપ્રદેશ તથા તેલંગણા રાજ્યનું પાટનગર.
તે ૧૭° ૨૫´ ઉ. અ. અને ૭૮° ૩૦´ પૂ. રે.ની આજુબાજુનો ૫૬૨ ચોકિમી.નો વિસ્તાર આવરી લે છે. તેની વસ્તી આશરે ૧,૧૨,૦૦,૦૦૦ (૨૦૨૫, આશરે) જેટલી છે. તે ભારતનું મહત્ત્વનું શહેર તથા વેપારનું કેન્દ્ર છે. હૈદરાબાદની આબોહવા પ્રમાણમાં ગરમ અને સૂકી રહે છે. શિયાળા મધ્યમ રહે છે. સરેરાશ વરસાદ લગભગ ૯૦૦ મિમી. જેટલો પડે છે. હૈદરાબાદ અગત્યનું વેપારનું મથક છે. આ શહેર ચાર મુખ્ય ઔદ્યોગિક વિભાગોમાં વહેંચાયેલું છે. આસામાબાદમાં રસાયણો તથા સિગારેટના એકમો આવેલા છે. સનતનગર અને કુકતપલ્લી(Kukatpally)માં આવેલાં કારખાનાંમાં ધાતુકામ ઉપરાંત રેફ્રિજરેટર અને ઘડિયાળનું ઉત્પાદન થાય છે. મૌલા અલી અને નચારામમાં બિસ્કિટ, રસાયણો અને ઔષધીય પેદાશો બને છે, જ્યારે રામચંદ્રપુરમાં વીજળી અને વીજાણુનાં ભારે સાધનોનું ઉત્પાદન થાય છે. વળી શહેરમાં આટાનાં, કાચનાં સાધનોનાં; બંદૂકો, કાગળ તથા રેશમી કાપડનાં કારખાનાં પણ આવેલાં છે. હૈદરાબાદમાં ઇન્ટરનેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑવ્ ઇન્ફર્મેશન ટૅક્નૉલૉજી(I.I.I.T.)ની સંસ્થા, બાયૉટૅક રિસર્ચ, ફાર્મસીઓ તથા માઇક્રોસૉફ્ટનાં અને ઇન્ફોસિસ, ઑરેકલનાં કાર્યાલયો આવેલાં હોવાથી તેને ‘હાઇટૅક સિટી’ કહેવામાં આવે છે. એ રીતે તેને ‘સાયબરાબાદ’ નામ પણ અપાયું છે. આ શહેરને બાગબગીચા અને વૃક્ષોથી હરિયાળું બનાવાયું છે.
ઇન્ફર્મેશન ટૅક્નૉલૉજીની સંસ્થાઓનો કાર્યાલયો ધરાવતો એક વિસ્તાર, હૈદરાબાદ
હૈદરાબાદ તેની આજુબાજુનાં રાજ્યો તેમ જ ભારતનાં મુખ્ય શહેરો સાથે સડક, રેલ તથા હવાઈ માર્ગથી સંકળાયેલું છે. અહીંનું આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈ મથક વિશાળ અને આધુનિક છે. તેલુગુ મુખ્ય ભાષા છે. આ શહેરમાં ઘણાં સંગ્રહાલયો અને કૉલેજો છે. અહીં આવેલી ઓસ્માનિયા યુનિવર્સિટી ખૂબ જૂની અને જાણીતી છે. શહેરમાં આવેલી સંશોધનસંસ્થાઓ પૈકી ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑવ્ એશિયન સ્ટડીઝ અને અબ્દુલ કલામ આઝાદ ઓરિયેન્ટલ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ મુખ્ય છે. સ્ટેટ સેન્ટ્રલ લાઇબ્રેરી અને ઓરિયેન્ટલ મૅન્યુસ્ક્રિપ્ટ લાઇબ્રેરી અહીંનાં મુખ્ય પુસ્તકાલયો છે. ગોલકોંડા વર્ષો સુધી નજીકની ખાણોમાંથી મળતા હીરાનું મુખ્ય કેન્દ્ર બની રહેલું. ભારતભરમાં ખ્યાતિ પામેલા સાલારજંગ મ્યુઝિયમમાં વિવિધ પ્રકારની વસ્તુઓના ૩૫,૦૦૦ જેટલા અલભ્ય નમૂનાઓ પ્રદર્શિત કરેલા છે.
અમલા પરીખ
(સંક્ષિપ્ત લેખ. વધુ વિગત માટે જુઓ : ગુજરાતી બાળવિશ્વકોશ, ભાગ-10, હૈદરાબાદ, પૃ. 195)
