દક્ષિણ મધ્ય એશિયામાં આવેલો પહાડી દેશ.
તેની ઉત્તરે ઉઝબેકિસ્તાન, ઈશાને તઝાકિસ્તાન, પૂર્વ અને ઈશાને ચીન, પૂર્વ દક્ષિણ પાકિસ્તાન, પશ્ચિમે ઈરાન અને વાયવ્યે તુર્કમેનિસ્તાન આવેલા છે. તેને દરિયાકિનારો નથી. પાકિસ્તાન અને ભારત લદ્દાખ પ્રદેશની સીમા અને અફઘાનિસ્તાનની સીમા ભારત સાથે જોડાયેલી છે. આમ તે પાંચ દેશોની ભૂમિસીમાથી ઘેરાયેલો છે. અફઘાનિસ્તાન ત્રણ પ્રકારનું ભૂપૃષ્ઠ ધરાવે છે. લોખંડ, તાંબું, સીસું અને જસત અહીંનાં મુખ્ય ખનિજો છે. ઉત્તરના સપાટ પ્રદેશોમાં ખેતીનો વ્યવસાય વિકસેલો છે. ઘઉં, ડાંગર, મકાઈ, જવ અને કપાસ અહીંના મુખ્ય પાકો છે. નૈઋત્યનો ઉચ્ચપ્રદેશ રણવિસ્તાર ધરાવે છે. અહીં ઉનાળામાં ધૂળની આંધી થાય છે. મધ્યમાં ઊંચી પર્વતમાળાઓ આવેલી છે, જે હિમાલય પર્વતમાળાના ભાગ રૂપે છે. તેમાં હિંદુકુશ અને સુલેમાન પર્વતમાળાનો પણ સમાવેશ થાય છે. એમાં ખૈબરઘાટ આવેલો છે. પ્રાચીન સમયમાં સિકંદરે આ માર્ગેથી આક્રમણ કર્યું હતું. ૧,૬૦૦ કિમી. લાંબી અમુદરિયા નદી હિમાલયમાંથી નીકળી અરબી સમુદ્રને મળે છે. કાબુલ નદીના ખીણવિસ્તારમાં વિવિધ જાતનાં વૃક્ષો ઊગે છે.
હજરત અલી મઝાર શરીફબલ્ખ- અફઘાનિસ્તાન
રાજધાની કાબુલમાં ગુરુ ગોરખનાથનું પ્રખ્યાત મંદિર છે. શહેરની મધ્યમાંથી કાબુલ નદી પસાર થાય છે. તેની આસપાસ લીલીછમ ખીણો આવેલી છે. નગરની બહાર બાલાહસાર નામે કિલ્લો આવેલો છે. કાબુલ ઉપરાંત કંદહાર, હૈરાત, અઝર-એ-શરીફ મુખ્ય શહેરો છે. અહીં લગભગ બધા જ લોકો ઇસ્લામ ધર્મ પાળે છે, તે પૈકી ૯૦ % સુન્ની અને ૧૫ % શિયા મુસ્લિમો તથા ૦.૩ % અન્ય લોકો વસે છે. અડધા ઉપરાંત પ્રજા પશ્તોન તથા બાકીના લોકો તાદઝિક, ઉઝબેક, દારી, તુર્કમેની, ઉર્દૂ, આરબીક, બલોચી, નૂરીસ્તાની, પશાઈ, હઝારા તથા અંગ્રેજી ભાષા બોલે છે. અહીંની ગાલીચા અને તાંબાનાં વાસણો પરની હસ્તકળા વિશ્વવિખ્યાત છે. અફઘાનિસ્તાનની સૌથી મહત્ત્વની આર્થિક પ્રવૃત્તિ તે ખેતી અને પશુપાલન છે.
અમલા પરીખ
(સંક્ષિપ્ત લેખ. વધુ વિગત માટે જુઓ : ગુજરાતી બાળવિશ્વકોશ, વૉલ્યુમ ભાગ-1, અફઘાનિસ્તાન, પૃ. 27)
