Tag: અધિકરણ

ઉત્તર ગુજરાતની મુખ્ય નદીઓ પૈકીની એક.

તે રાજસ્થાનની અરવલ્લી ગિરિમાળાના નૈર્ૠત્ય ઢોળાવ પર આવેલા વેકરિયા નજીકથી ઉદગમ પામી છે અને ખંભાતના અખાતને મળે છે. તેની લંબાઈ ૪૧૬ કિમી. જેટલી છે. તેમાં આશરે ૧૧૬ કિમી. જેટલો તેનો પ્રવાહમાર્ગ રાજસ્થાનમાં છે. ગુજરાતના પૂર્વ ભાગમાં સાબરકાંઠા જિલ્લાના મામાના પીપળા ગામથી તે પ્રવેશ કરે છે. ગુજરાતમાં તેનો પ્રવહનમાર્ગ ૩૦૦ કિમી. જેટલો છે. તેનો થાળાવિસ્તાર ૫,૯૩૬ ચોકિમી. જેટલો તેમ જ સ્રાવક્ષેત્ર ૯,૫૦૦ ચોકિમી. જેટલું છે. હેઠવાસના કેટલાક ભાગોમાં આ નદીએ કાંપ પાથરેલો છે. તે ભાઠાના વિસ્તાર તરીકે ઓળખાય છે. આ નદી સાબરકાંઠા-બનાસકાંઠા, સાબરકાંઠા-મહેસાણા, સાબરકાંઠા-ગાંધીનગર, ખેડા-અમદાવાદ તથા આણંદ-અમદાવાદ જિલ્લાઓને જુદા પાડતી ભૌગોલિક સીમા રચે છે.

અમદાવાદમાંથી પસાર થતી સાબરમતી નદી

ઉપલબ્ધ માહિતી અનુસાર, હજારો વર્ષો પહેલાં તે ‘કાશ્યપી ગંગા’ને નામે, સતયુગમાં ‘કૃતવતી’  અને ત્રેતાયુગમાં ‘ગિરિકર્ણિકા’ને નામે તથા દ્વાપરયુગમાં ‘ચંદનવતી’ને નામે ઓળખાતી હતી.  કળિયુગના પ્રારંભમાં તે ‘શ્વભ્રવતી’, ‘શુભ્રવતી’, ‘સાબ્રમતી’, ‘સાભ્રમતી’ જેવાં નામોથી અને હવે તે ‘સાબરમતી’ નામથી ઓળખાય છે. વાસ્તવમાં મહુડી સુધી તે ‘સાબર’ નામથી અને હિંમતનગર પસાર કર્યા પછી હાથમતી નદીનો સંગમ થયા પછી તે ‘સાબરમતી’ નામથી ઓળખાય છે. સાબરમતી નદીનો અમદાવાદની મધ્યમાંથી પસાર થતો આજનો પ્રવાહ અગાઉ આવો ન હતો. આજનો માણેકચોકનો વિસ્તાર નદીના કાંઠા પર હતો અને તે ભાગના કાંઠા પર કાગદી પોળ નજીક માણેકનાથ બાવાની ઝૂંપડી હતી. તેની સહાયક નદીઓમાં પન્નારી, હરણાવ, કણાદર, હાથમતી, ખારી, મેશ્વો, માઝમ, વાત્રક તથા શેઢીનો સમાવેશ થાય છે. અમદાવાદ અને ગાંધીનગર જેવાં ગુજરાતનાં અગત્યનાં શહેરો સાબરમતીને કાંઠે વસેલાં છે. સાબરમતી નદીના કાંઠાઓને વધુ રમણીય બનાવવાના હેતુથી ‘સાબરમતી રિવરફ્રન્ટ’ યોજના અમલમાં મૂકવામાં આવી છે. અમદાવાદના પૂર્વ-પશ્ચિમ ભાગોને જોડતા ઇન્દિરા પુલ, સુભાષ પુલ, ગાંધી પુલ, નહેરુ પુલ, વિવેકાનંદ પુલ(એલિસબ્રિજ), સરદાર પુલ, શાસ્ત્રી પુલ વગેરે સાબરમતી નદી ઉપર બાંધવામાં આવેલા છે. તેના કાંઠે મહુડી, પ્રાંતિજ, ગળતેશ્વર જેવાં તીર્થ આવેલાં છે. તેના કાંઠા ઉપર આવેલાં જોવાલાયક સ્થળોમાં ગાંધીનગરમાં ઇન્દ્રોડા પાર્ક, હરણ-ઉદ્યાન, સરિતા-ઉદ્યાનનો સમાવેશ થાય છે.

અમલા પરીખ

(સંક્ષિપ્ત લેખ. વધુ વિગત માટે જુઓ : ગુજરાતી બાળવિશ્વકોશ, વૉલ્યુમ ભાગ-૯, સાબરમતી નદી, પૃ. ૧૦૮)

ગુજરાતી બાળવિશ્વકોશ ગ્રંથ-9 માંથી

દક્ષિણ આફ્રિકાની ઉત્તર સરહદે આવેલો પ્રજાસત્તાક દેશ. ભૌગોલિક સ્થાન : ૨૦^o દ. અ. અને ૩૦^o પૂ. રે.. તેના પર બ્રિટિશ શાસન હતું ત્યારે તે દક્ષિણ રોડેશિયા તરીકે ઓળખાતું હતું. આ પ્રદેશના શોધક સેસિલ રોડ્ઝના નામ ઉપરથી તેનું નામ રોડેશિયા રખાયું હતું. આઝાદી (૧૯૮૦) બાદ આ દેશ ઝિમ્બાબ્વે તરીકે ઓળખાય છે. તે વિષુવવૃત્તની દક્ષિણે દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં આવેલું છે. હરારે તેનું પાટનગર છે. ઉત્તરે ઝામ્બિયા, ઈશાન અને પૂર્વ દિશાએ મોઝામ્બિક, દક્ષિણે દક્ષિણ આફ્રિકા અને પશ્ચિમે બોત્સવાના આવેલ છે. તેનું ક્ષેત્રફળ ૩,૯૦,૭૫૭ ચોકિમી. તથા તેની વસ્તી ૧.૬૮ કરોડ (૨૦૨૪, આશરે) છે. વસ્તીના ૭૨% ગ્રામ વિસ્તારમાં તથા બાકીના ૨૮% શહેરી વિસ્તારમાં વસે છે. વસ્તીની ગીચતા પ્રતિ ચોકિમી. ૨૬ છે. અગ્નિથી ઈશાન ખૂણા સુધી આવેલો મોટા ભાગનો ઉચ્ચપ્રદેશ ૧૨૨૦ મી.થી પણ વધુ ઊંચાઈ પર છે, જે તેના કુલ વિસ્તારના ૨૫% જેટલો થાય છે. મોટા બંધ કે પાળા (Great Dyke) તરીકે ઓળખાતો ડુંગરાળ અને ખનિજોથી સમૃદ્ધ પ્રદેશ ૪૮૩ કિમી. સુધી વિસ્તરેલો છે.

હાઇવેલ્ડના ઉચ્ચપ્રદેશનું સરાસરી માસિક તાપમાન ઑક્ટોબરમાં ૧૮ અને જુલાઈમાં ૧૧ સે. રહે છે. એપ્રિલથી સપ્ટેમ્બર દરમિયાન શિયાળામાં ઉચ્ચપ્રદેશમાં હિમ પડે છે. ઉત્તરની ઝામ્બેઝી નદીની ખીણમાં ઑક્ટોબરમાં ૩૦ સે. અને જુલાઈમાં ૨૦ સે. તાપમાન રહે છે. દેશમાં સરાસરી વરસાદ ૨૬૦૦ મિમી.થી થોડો વધુ પડે છે. પાટનગર હરારે નજીક સરેરાશ વાર્ષિક વરસાદ ૮૧૦ મિમી. અને અગ્નિખૂણે આવેલ અર્ધરણ વિસ્તારમાં ૪૫૫ મિમી.થી થોડો વધુ પડે છે. ઝામ્બેઝી અને લિમ્પોપો નદીઓની ખીણોમાં સરેરાશ વાર્ષિક ૨૫૦ મિમી. જેટલો ઓછો વરસાદ પડે છે. એકંદરે ઉચ્ચપ્રદેશની આબોહવા ઊંચાઈને લીધે આનંદદાયક ને હૂંફાળી રહે છે પણ નદીઓની ખીણોનો ભાગ ગરમ રહે છે. આખું વરસ દેશમાં ભેજનું પ્રમાણ ઓછું રહે છે.

ઝિમ્બાબ્વેનું વન્યજીવન

ઉચ્ચપ્રદેશના મોટા ભાગમાં સવાના પ્રકારનું ઊંચું ઘાસ અને નીચાં કાંટાળાં વૃક્ષો (scrubs) જોવા મળે છે. ઝામ્બેઝીના નીચાણવાળા વેલ્ડ પ્રદેશમાં સૂકા પર્ણપાતી પ્રકારના સાગ, બાઓબાબ અને મોપાની વૃક્ષો જોવા મળે છે. આ દેશમાં હાથી, હરણ, ઝીબ્રા, સિંહ અને દીપડા જેવાં જંગલી પ્રાણીઓ જોવા મળે છે. ઢોરની સંખ્યા ઓછી છે. આ પ્રદેશમાં ત્સેત્સે માખીનો ઉપદ્રવ શરૂ થયો છે. તે સ્લીપિંગ સિકનેસ નામથી ઓળખાતો રોગ ફેલાવે છે. આ દેશના ઉચ્ચપ્રદેશમાંથી તાંબું, ક્રોમિયમ, સોનું, ઍસ્બેસ્ટૉસ, બૉક્સાઇટ, રૉક-ફૉસ્ફેટ, પ્લૅટિનમ અને નીચાણવાળા ભાગમાંથી કોલસો મળે છે. દેશની કેટલીક જમીન રેતાળ અને બિનફળદ્રૂપ છે. જમીનના ધોવાણથી તે નિક્ષેપનવાળી (leached) બની છે. અહીં બાજરી, મકાઈ, જુવાર, ઘઉં, તમાકુ, શેરડી, મગફળી, શિંગો, કપાસ અને ચા થાય છે. કુલ વસ્તીના ૩૫% લોકો ખેતીવાડીમાં રોકાયેલા છે. શ્વેત લોકોનાં મોટાં ખેતરોમાં રોકડિયા અને નિકાસલક્ષી પાકો જેવા કે ચા, કપાસ, મકાઈ, શેરડી, તમાકુ વગેરેનું વાવેતર થાય છે. અશ્વેત લોકો બાજરી, જુવાર વગેરેનું વાવેતર કરે છે, જે ફક્ત તેમની આજીવિકા પૂરતું જ હોય છે. ઝામ્બેઝી નદી ઉપર બાંધવામાં આવેલા બંધથી કરીબુ સરોવરની ૪.૫ બિલિયન કિ.વોટ વીજળી ઝામ્બિયા અને ઝિમ્બાબ્વેને મળે છે. આ સરોવર તથા સુબી તથા લુંબી નદીઓના પાણીનો ઉપયોગ સિંચાઈ માટે થાય છે. હરારે અને બુલવાયો નગરોમાં લોખંડ અને પોલાદ, સુતરાઉ કાપડ, રસાયણ, કાગળ, પરિવહનનાં વાહનો, તમાકુ અને ચામડાની વસ્તુઓનો તથા ખાદ્યપ્રક્રમણના ઉદ્યોગો વિકસ્યા છે. દેશમાં કુલ ૩૪૩૪ કિમી. લાંબી રેલવે છે. એક માર્ગ બુલવાયોથી બોત્સવાના થઈને દક્ષિણ આફ્રિકા જાય છે.

રક્ષા મ. વ્યાસ, જયકુમાર ર. શુક્લ, શિવપ્રસાદ રાજગોર

(સંક્ષિપ્ત લેખ. વધુ વિગત માટે જુઓ : ગુજરાતીવિશ્વકોશ વૉલ્યુમ ખંડ-૮, ઝિમ્બાબ્વે, પૃ. ૧૪૯)

ગુજરાતી વિશ્વકોશ ગ્રંથ-8 માંથી

મૃગ કે હરણ નામે ઓળખાતાં સસ્તન પ્રાણી પૈકીની એક જાત.

ભારતમાં વસતાં સાબર (सं. शम्बर) અન્ય દેશોનાં સાબર કરતાં કદમાં સૌથી મોટાં હોય છે. જાવા, બાલી, ફિલિપાઇન્સ તથા ચીનમાં સાબર વસે છે. ગુજરાતમાં તે સૌરાષ્ટ્રની ખીણમાં તેમ જ બરડાના પ્રદેશમાં જોવા મળે છે. સાબરની ઊંચાઈ ૧.૩ મીટર અને વજન ૨૦૦થી ૩૦૦ કિલોગ્રામ જેટલું હોય છે. સાબરનો રંગ સામાન્યપણે પીળાશ પડતો કે રાખોડી-કથ્થાઈ હોય છે. પુખ્ત વયનાં સાબર ક્યારેક સંપૂર્ણ કાળાં હોય છે. સાબર શરમાળ પ્રાણી છે. તે ટોળામાં રહેવાનું પસંદ કરે છે. તે ચારાની શોધમાં સૂર્યાસ્ત પછી બહાર નીકળે છે. તેની ગણના નિશાચર પ્રાણીમાં થાય છે. તે ઝાડીઝાંખરાંમાં સંતાતું ફરે છે. લીલું, તાજું ઘાસ, કુમળાં પાંદડાં અને ડાળીઓ તેને ખૂબ ભાવે છે. આ ઉપરાંત આમળાં અને હળદરવાની છાલ તથા ઠળિયા વિનાનાં રસદાર ફળો તેનો પ્રિય ખોરાક છે.

નર સાબરને જ શિંગડાં હોય છે. આ શાખામય શિંગડાંને ફરતે રોમયુક્ત ચામડીનું આવરણ હોય છે. સાબરના ૠતુકાળના (ચોમાસાના) અંતે તેનાં શિંગડાં ખરી જાય છે. ત્યારબાદ ચાર-પાંચ મહિના બાદ તેને નવાં શિંગડાં ઊગે છે. આમ સાબરનાં શિંગડાં અલ્પજીવી હોય છે. દર વર્ષે નવાં ઊગતાં શિંગડાંઓમાં શાખાઓમાં વધારો થાય છે. સાબરનાં શિંગડાં(સાબરશિંગ)નો લેપ અગર ભસ્મ દમ, ખાંસી, ઉધરસ કે ક્ષય જેવા રોગોમાં ઔષધિ તરીકે વપરાય છે. સાબર જંગલમાં પોતાનો વિસ્તાર અલગ પાડે છે. તે માટે તે કાદવવાળી જગ્યા પર, ઝાડની છાલ પર સંકેતો દર્શાવે છે. દુશ્મનના ખતરા સામે સાબર અન્ય સાબરને સાવચેત કરવા માટે પણ સંકેતો દર્શાવે છે. માદા સાબર આઠેક મહિના ગર્ભધારણ કરી એક બચ્ચાને જન્મ આપે છે. તેનું વજન લગભગ ૧૦ કિલોગ્રામ જેટલું હોય છે. ભારતમાં ‘હંગલ’ તરીકે ઓળખાતી સાબરની જાત કાશ્મીરના દાયીગામ અભયારણ્યમાં જોવા મળે છે. આ જાત યુરોપની રૅન્ડિયરની જાતના સાબરની છે.

અંજના ભગવતી

ગુજરાતી બાળવિશ્વકોશ ગ્રંથ-9 માંથી