Tag: વ્યક્તિ વિશેષ

જ. 30 જાન્યુઆરી 1889 અ. 14 જાન્યુઆરી 1937

આધુનિક હિન્દી સાહિત્યના અગ્રણી સર્જક નવલકથાકાર, વાર્તાકાર અને કવિ. જન્મ વારાણસીમાં થયો હતો. પિતાનું નામ દેવીપ્રસાદ સાહુ. પિતા તમાકુ અને છીંકણીનો વ્યવસાય કરતા હતા. નાનપણમાં જ માતા અને પિતાની છત્રછાયા ગુમાવી હતી. આઠ ધોરણ સુધીનો અભ્યાસ કરેલો. પછીથી ઘરે રહીને પાલિ, પ્રાકૃત, સંસ્કૃત અને અંગ્રેજી ભાષાઓનું અધ્યયન કર્યું. એમણે ભારતીય ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ, દર્શન સાહિત્ય અને પુરાણકથાઓનો સ્વાધ્યાય પણ કરેલો. પહેલી વાર 9 વર્ષની ઉંમરે ‘કલાધર’ ઉપનામથી વ્રજ ભાષામાં સવૈયા છંદની રચના કરી. નવ વર્ષની ઉંમરે ‘અમરકોશ’ અને ‘લઘુકૌમુદી’ બંને કંઠસ્થ કરી લીધાં હતાં. ‘પ્રસાદ’ તેમનું ઉપનામ હતું. તેઓ છાયાવાદી કવિ તરીકે જાણીતા હતા. સુમિત્રાનંદન પંત, મહાદેવી વર્મા અને સૂર્યકાન્ત ત્રિપાઠી ‘નિરાલા’ને છાયાવાદી સર્જક તરીકે ગણવામાં આવે છે તેમાં જયશંકર પ્રસાદને એમની સાથે મૂકવામાં આવ્યા છે. હિન્દી સાહિત્યમાં છાયાવાદી વલણને મહત્ત્વ આપનાર લેખક હતા. મહાકવિ તરીકે જયશંકર પ્રસાદ હિન્દી સાહિત્યમાં વિશિષ્ટ સ્થાન ધરાવે છે. તેમનો પ્રથમ કાવ્યસંગ્રહ ‘ચિત્રધર’ હિન્દી બોલી અને વ્રજ ભાષામાં લખાયેલો છે. 1909ની આસપાસ ‘ઇન્દુ’ નામની માસિક પત્રિકામાં ખડી બોલી હિંદીમાં રચાયેલી એમની કાવ્યકૃતિઓ પ્રગટ થવા લાગી. બીજા અનેક કાવ્યસંગ્રહો તેમની પાસેથી પ્રાપ્ત થયા છે. એમની કવિતામાં વિષયનું વૈવિધ્ય પણ જોવા મળે છે. એમની નવલકથાઓ ‘કંકાલ’માં નૈતિક અનિષ્ટ અને સમાજની આધ્યાત્મિકને વિષયવસ્તુ તરીકે નિરૂપી આપ્યાં છે, ‘તિતલી’માં ગાંધીનો પ્રભાવ જોઈ શકાય છે અને ‘ઇરાવતી’ એમની અધૂરી રહેલી ઐતિહાસિક નવલકથા છે. એમણે લખેલાં નાટકોમાં ‘એક ઘૂંટ’, ‘સ્કંદગુપ્ત’, ‘ચંદ્રગુપ્ત’, ‘ધ્રુવસ્વામિની’ અને ‘રાજ્યશ્રી’ છે. નાટકનાં શીર્ષકો જોતાં જ એમ લાગે કે એનું કથાવસ્તુ ઇતિહાસ અને પુરાણમાંથી લીધું હશે. એમના વાર્તાસંગ્રહો ‘આકાશદીપ’, ‘આંધી’, ‘છાયા’, ‘પ્રતિધ્વનિ’ અને ‘ઇન્દ્રજાલ’ વિવિધ વર્ગોનાં વિશિષ્ટ પાત્રોના ભાવસંઘર્ષોનું કાવ્યાત્મક ભાષામાં નિરૂપણ કરતી વાર્તાઓ છે. ‘કાવ્યકલા ઔર અન્ય નિબંધ’ એમનો મરણોત્તર પ્રકાશિત વિવેચનગ્રંથ છે. એમના કાવ્યસંગ્રહ ‘કામાયની’ને મંગલાપ્રસાદ પારિતોષિક પ્રાપ્ત થયું હતું.

નલિની દેસાઈ

જ. 29 જાન્યુઆરી, 1860 અ. 14 જુલાઈ, 1904

રૂસી વાર્તાકાર અને નાટ્યકાર ઉપરાંત તબીબી વ્યવસાય ધરાવતા અન્તોનનો જન્મ તાગન્રોગ, રશિયામાં થયો હતો. 1884માં તેઓએ મૉસ્કો યુનિવર્સિટીમાંથી તબીબીની ઉપાધિ મેળવી હતી. એ દરમિયાન જ મોટા કુટુંબને પોષવા, મોટા ભાઈના અનુકરણે, છાપાં અને સામયિકોમાં વાર્તાઓ, રેખાચિત્રો, હાસ્યલેખો લખવાનું શરૂ કર્યું. પછીનાં ત્રણ વર્ષમાં સંગ્રહો પણ ઉપનામથી પ્રસિદ્ધ કર્યા. આથી ચેહફની આવક વધી, વાર્તાઓની ગુણવત્તા સુધરી અને લોકપ્રિયતા પણ વધી. દાક્તરી અભ્યાસ સમયે જ થયેલા ક્ષયના રોગે 1890માં રશિયાના દૂર પૂર્વમાં આવેલ સહાલીન ટાપુની મુલાકાત દરમિયાન માઝા મૂકી. આ મુલાકાતના અનુભવો એણે 1893માં પ્રસિદ્ધ કર્યા. ત્યારબાદ મૉસ્કો નજીક મેલીહોવો નગરમાં એણે તબીબી વ્યવસાય શરૂ કર્યો. આ ગાળામાં ચેહફે ‘વૉર્ડ નં. 6’, ‘માય લાઇફ’, ‘પેઝન્ટ’ વગેરે ખૂબ જાણીતી વાર્તાઓ લખી. તેઓેને લિયો તૉલ્સ્તૉય અને મૅક્સિમ ગૉર્કી જેવા લેખકોનો પરિચય થયો, આથી ‘ધ લેડી વિથ ધ ડૉગ’, ‘બિટ્રોથ્ડ’ વગેરે જાણીતી વાર્તાઓ તેમણે લખી. 1901માં મૉસ્કો આર્ટ થિયેટરની અભિનેત્રી ઑલ્ગા કનિપર સાથે લગ્ન કર્યાં. અભિનય માટે ઑલ્ગા મૉસ્કોમાં અને તબિયત સાચવવા ચેહફ યાલ્ટામાં રહેતા. ચેહફે બે શકવર્તી નાટકો લખ્યાં – ‘ધ ચેરી ઑર્ચાર્ડ’ અને ‘ધ થ્રી સિસ્ટર્સ’. જીવનના અનેકવિધ અનુભવોમાંથી અને તબીબી વ્યવસાય કરેલ નિરીક્ષણોમાંથી તેઓએ પોતાનાં પાત્રો સર્જ્યાં છે. ચેહફનાં નાટકોમાં રૂસી જીવનનું ચિત્રણ આબેહૂબ થયેલ છે. ચેહફ મહાન ગદ્યકારોની પંક્તિમાં સર્જક તરીકે સ્થાન પામ્યા, તે ઉપરાંત તેઓ સવાયા દિગ્દર્શક તરીકે પંકાયા. આ ઉપરાંત તેઓએ લખેલ સુંદર નાટિકાઓ એટલી સરસ કે તેના લીધે પણ વિશ્વસાહિત્યમાં તેઓ સ્થાન પામી શકે. તેમની ટૂંકી વાર્તાઓનાં અનેક ભાષામાં ભાષાંતરો થયાં છે. અર્નેસ્ટ જે સિમૉન્સે ‘ચેહફ (chekhov) : અ બાયૉગ્રાફી’ પુસ્તક 1970માં પ્રસિદ્ધ કર્યું છે.

અંજના ભગવતી

જ. 28 જાન્યુઆરી, 1930 અ. 17 ઑગસ્ટ, 2020

હિંદુસ્તાની શાસ્ત્રીય સંગીતના યુગપુરુષ, મેવાતી ઘરાનાના મહાન અને પ્રતિભાશાળી કલાકાર પંડિત જસરાજનો જન્મ હરિયાણાના સંગીતપ્રેમી કુટુંબમાં થયો હતો. જસરાજજી માત્ર ચાર વર્ષના હતા ત્યારે જ તેમના પિતા અને ગુરુશ્રી મોતીરામજી અવસાન પામ્યા હતા. સતત અને સખત સંઘર્ષ, ગરીબી અને વિપરીત પરિસ્થિતિઓ વચ્ચે પણ જસરાજજીનો સંગીત પ્રત્યેનો પ્રેમ અવિરત વહ્યો. સાત વર્ષની ઉંમરે તેમણે મોટા ભાઈ પંડિત પ્રતાપનારાયણ પાસેથી તબલાં શીખવાનું શરૂ કર્યું અને 14 વર્ષની ઉંમરથી તેમણે માત્ર ગાવા પર જ ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું, જેમાં બેગમ અખ્તર તેમનો પ્રેરણાસ્રોત રહ્યાં. તેઓ અવારનવાર ગુજરાતના સાણંદમાં, મેવાતી ઘરાનાના ગુરુ ઠાકુરસાહેબ જયવંતસિંહજી વાઘેલા પાસે સંગીત શીખવા આવતા. 1946માં તેમણે કલકત્તા રેડિયો પર શાસ્ત્રીય ગાયન પ્રસ્તુત કરવાનું શરૂ કર્યું. તેઓ દિવસના 14 કલાક રિયાઝ કરતા. 1952માં માત્ર 22 વર્ષની ઉંમરે કાઠમંડુમાં નેપાળનરેશ ત્રિભુવનજી સમક્ષ તેમણે ગાયન પ્રસ્તુત કર્યું. પરંપરાગત રીતે ગવાતા ખયાલ, ઠૂમરી વગેરે ગાનપ્રકારોને તેમણે એવી હળવી શૈલીમાં રજૂ કર્યા કે ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત વૈશ્વિક સ્તરે પહોંચી ગયું. નિયમોને આધીન રહીને તેમણે પરંપરાગત બંદીશોને નવું સ્વરૂપ આપ્યું. હવેલીસંગીત અને કૃષ્ણભક્તિથી ભરપૂર પદોમાં છલકતી તેમની આધ્યાત્મિકતા શ્રોતાઓને આકર્ષતી. પ્રાચીન ગાનપ્રકાર મૂર્છનાને તેમણે નવા સ્વરૂપે જુગલબંદીમાં રજૂ કરી. જે હવે ‘જસરંગી શૈલી’ તરીકે ઓળખાય છે. ભારત ઉપરાંત વિદેશમાં તેમણે શાસ્ત્રીય સંગીત માટેની શાળાઓ શરૂ કરી. સંગીત માત્ર કારકિર્દી જ નહીં, પણ જીવનપદ્ધતિ છે, એમ માનનાર જસરાજજીએ અનેક શિષ્યો તૈયાર કર્યા. તેમની ગુરુ-શિષ્ય પરંપરા આજે પણ જીવંત છે. સંગીતમાર્તંડ જસરાજજીના અભૂતપૂર્વ યોગદાન બદલ ભારત સરકારે તેમને પદ્મશ્રી, પદ્મભૂષણ અને પદ્મવિભૂષણ જેવા અનેક પુરસ્કારો એનાયત કર્યા. 2023માં તેમની ટપાલટિકિટ પણ બહાર પડી છે. 1972થી તેમણે શરૂ કરેલ પંડિત મોતીલાલ મણિરામ સંગીત સમારોહ દર વર્ષે હૈદરાબાદમાં યોજાય છે. સ્વરને ઈશ્વર સાથે જોડીને સંગીતને આત્મિક અનુભૂતિ અપાવનાર જસરાજજીનું જીવન સંઘર્ષ, સાધના અને સફળતાનો પર્યાય અને પ્રેરણાસ્રોત હતું.

બીજલ બુટાલા