સંત એકનાથનું આખું કુટુંબ વિઠ્ઠલભક્ત (કૃષ્ણભક્ત) હતું. એમના પિતા સૂર્યનારાયણ અને માતા રુક્મિણીબાઈ ભક્તિમાં ઓતપ્રોત રહેતાં હતાં. બાળપણમાં જ એકનાથે માતાપિતાની છત્રછાયા ગુમાવી. દાદા ચક્રપાણિએ એમનો ઉછેર કર્યો.
સાત વર્ષની ઉંમરે એકનાથના યજ્ઞોપવીત સંસ્કાર થયા. એકનાથ દાદા પાસે સંસ્કૃત, મરાઠી, ફારસી વગેરે ભાષાઓ શીખ્યા. હિસાબ-કિતાબ અને વ્યાવહારિક પત્રલેખનનું શિક્ષણ પણ મેળવ્યું.
અગિયાર વર્ષની ઉંમરે એકનાથ દેવગિરિમાં રહેતા જનાર્દન સ્વામી પાસે અભ્યાસ માટે આવ્યા. અહીં એમણે રામાયણ, મહાભારત, પુરાણો, ઉપનિષદ જેવા ગ્રંથોનો સાંગોપાંગ અભ્યાસ કર્યો.
એક વાર એકનાથ હિસાબ તપાસતા હતા. હિસાબમાં કંઈક ગૂંચ હતી. સરવાળામાં કશીક ભૂલ હતી.
મેળ મળે નહીં ત્યાં સુધી ઊંઘ આવે ક્યાંથી ? એકનાથ વારંવાર આખો હિસાબ તપાસવા લાગ્યા. ફરી ફરી સરવાળા કરવા લાગ્યા. આખરે રાતના ત્રણ વાગે ભૂલ પકડાઈ.
ભૂલ પકડાતાં જ એકનાથે જોરથી તાળીઓ પાડી અને ‘મળી ગયો’, ‘મળી ગયો’ એમ મોટેથી બૂમ પાડી.
એકનાથનો અવાજ સાંભળી ગુરુ જનાર્દન સ્વામી બહાર આવ્યા. એમણે એકનાથની ખુશાલી જોઈને કહ્યું, ‘શું મળી ગયું ?’
એકનાથે કહ્યું ‘સરવાળાની ભૂલ પકડવા માટે હું ખૂબ મહેનત કરતો હતો. ખૂબ મથ્યો. આખરે ભૂલ પકડાઈ.’
ગુરુએ કહ્યું, ‘એટલે શું ?’
એકનાથ બોલ્યા, ‘જો આ સરવાળો ન મળ્યો હોત તો હું ઊંઘી શક્યો ન હોત. રકમ સાવ નાની હતી, પણ મેળ મળે નહીં ત્યાં સુધી ચેન પડે નહીં.’
ગુરુએ કહ્યું, ‘એકનાથ, સાવ નાની રકમનો મેળ મેળવવા માટે આટલા બેચેન થવાની જરૂર નથી. આત્માનો પરમાત્મા સાથે મેળ મેળવવાની બેચેની હોવી જોઈએ.’
ગુરુનાં આ વાક્યોએ એકનાથનું આંતરપરિવર્તન કર્યું. એણે સંન્યાસ લીધો. ગુરુની સાથે તીર્થધામોની યાત્રાએ ચાલી નીકળ્યા. પ્રવાસ દરમિયાન સાધુસંતો સાથે અર્થ નહીં, પરમાર્થ વિશે ચર્ચાવિચારણા કરવા લાગ્યા.
એમણે આચરણમાં અદ્વૈત વેદાંતને પૂરેપૂરો પચાવ્યો. આત્માનો પરમાત્મા સાથે મેળ મેળવનાર સંત એકનાથે સમાજને ભક્તિની સાચી સમજ આપી. યવનોના શાસનકાળ દરમિયાન કચડાયેલા હિંદુ સમાજને એમણે કુનેહથી જાગ્રત કર્યો.
એક માર્મિક વાક્ય વ્યક્તિના સમગ્ર જીવનને ક્ષણવારમાં પરિવર્તિત કરી દે છે. રોહિણેય કે અંગુલિમાલના હૃદય પર ક્રૂરતાએ ઘેરો ઘાલ્યો હતો, પણ એક વાક્ય જ એમના હૃદયમાં ક્રૂરતાને બદલે કરુણા જગાવે છે. જીવનની આ ક્ષણો મહામૂલી છે. એ ક્ષણને પોતાના જીવનમાં જાળવે, તે જીવનને ધન્ય બનાવી જાય છે. ક્ષણભંગુર જીવનને આવી ધન્ય ક્ષણો જ શાશ્વતતા અર્પે છે !
કુમારપાળ દેસાઈ
