જ. 12 એપ્રિલ, 1912 અ. 13 ફેબ્રુઆરી, 1974
ઇન્દોર ઘરાનાનો આરંભ કરનાર. ઉસ્તાદ અમીર ખાંના પિતા શાહમીર ખાં ઉત્તમ સારંગીવાદક અને વીણાવાદક હતા. તેમના દાદા બહાદુર શાહ ઝફરના દરબારમાં ગાતા. શરૂઆતમાં પિતાએ તેમને સારંગી શીખવા પ્રેર્યા, પણ અમીર ખાંએ કંઠ્ય સંગીતમાં જ રુચિ દાખવી. સ્વયં શિક્ષિત સંગીતકાર તરીકે તેમણે પોતાની આગવી ગાયકીને વિકસાવી. અમીર ખાંએ કંઠને એટલો કેળવ્યો હતો કે તે તેમનો અવાજ ત્રણેય સપ્તક સુધી આસાનીથી પહોંચી શકતો. તેમણે માત્ર ૧૨ વર્ષની ઉંમરે સંગીતની મહેફિલમાં શ્રોતાઓને મંત્રમુગ્ધ કર્યા હતા. તેમની ગાયકીમાં વિલંબિત લયગાનમાં અબ્દુલ વહીદ ખાન, તાન ગાયનમાં રજબ અલી ખાન અને મેરુખંડ અલંકારમાં અમન અલી ખાનનો ખૂબ પ્રભાવ રહ્યો. તેમનો પ્રથમ કાર્યક્રમ ઑલ ઇન્ડિયા રેડિયોના કલકત્તા કેન્દ્ર પરથી પ્રસારિત થયો હતો. વિલંબિત ઝૂમરા તાલ અને ખયાલ ગાયકી તેમને ખૂબ પસંદ હતાં. ઠૂમરી અને તરાના ગાયનમાં પ્રવીણ હોવા છતાં તેની રજૂઆત ઓછી કરતા. તેમની ગાયકીમાં ગમકની કોમળતા, અલગ અલગ રીતે તાનોની ચોટદાર રજૂઆત, કણ સ્વરનો પ્રયોગ, બંદિશના શબ્દોની સ્પષ્ટતા દેખાઈ આવતી. ‘સૂર રંગ’ નામથી ઓળખાતા ઉસ્તાદ અમીર ખાં સાહેબની પાંચ એલ.પી. રેકૉર્ડ છે, જેમાં તેમના પ્રિય રાગો દરબારી કાનડા, કલ્યાણ, તોડી, મારવા ઉપરાંત દેશ, માલકોશ, લલિત વગેરેનો સમાવેશ થયો છે. અમીર ખાંસાહેબે પાર્શ્વગાયક તરીકે ‘ઝનક ઝનક પાયલ બાજે’ અને ‘બૈજુ બાવરા’ જેવા ચલચિત્રોમાં પોતાની સંગીતકલાનો પરિચય આપ્યો છે. તેઓનો પ્રયત્ન હંમેશાં એવો રહ્યો કે રાગની ખૂબસૂરતીને યથાવત્ રાખીને લોકપ્રિય અને આત્મિક સંગીત બને. સંગીતની પવિત્રતાને તે હંમેશાં વળગી રહ્યા. તેમના શિષ્યોમાં અમરનાથ, આચાર્ય મુકુંદ ગોસ્વામી, એ. કાનન, હૃદયનાથ મંગેશકર વગેરે ઉલ્લેખનીય છે. તેમની ગાયકીએ પન્નાલાલ ઘોષ, પ્રભા અત્રે, અજય ચક્રવર્તી, નિખિલ બેનરજી વગેરે જેવા ઘણા કલાકારોને પ્રભાવિત કર્યા અને પ્રેરણા આપી. 1967માં સંગીત નાટક અકાદમીએ રાષ્ટ્રપતિ ઍવૉર્ડથી તથા 1971માં ભારત સરકારે પદ્મભૂષણનો ખિતાબ એનાયત કરી બહુમાન કર્યું હતું.
બીજલ બુટાલા
