Tag: અધિકરણ

મધ્ય અમેરિકાના હોન્ડુરાસ દેશનું પાટનગર તથા મોટામાં મોટું નગર. દેશના દક્ષિણ-મધ્ય વિસ્તારમાં પર્વતીય પ્રદેશમાં તે વસેલું છે. તે આશરે 14° 05´ ઉ. અક્ષાંશ તથા 87° 14´ પ. રેખાંશ પર અને સમુદ્રસપાટીથી લગભગ 1007 મીટરની ઊંચાઈએ આવેલું છે. ‘તેગુસિગાલ્પા’નો અર્થ ‘ચાંદીની ટેકરી’ એવો થાય છે. હકીકતમાં આ શહેરના ઉદ્ભવ અને વિકાસમાં તેની નજીક આવેલી ચાંદી અને સોનાની ખાણોએ મહત્ત્વનો ભાગ ભજવ્યો છે. હોન્ડુરાસના આ ડુંગરાળ પ્રદેશમાં શરૂઆતના ચાંદી અને સોનાની ખનન-છાવણી(mining camp)માંથી પિકાસો પહાડના ઢોળાવ  પર ચોલ્યુટેકા નદીના ઉત્તર કાંઠે એક ખાણકેન્દ્ર તરીકે મૂળ સ્પેનના લોકોએ ઈ. સ. 1578માં આ શહેરની સ્થાપના કરી હતી. 1880માં તે દેશનું પાટનગર બન્યું. ધીમે ધીમે તેનો વિકાસ થતો ગયો અને ઈ. સ. 1938માં ચોલ્યુટેકા નદીના સામેના કાંઠે વસેલા કોમાયાગ્વેલા શહેર સાથે તે ભળી ગયું. તેગુસિગાલ્પાનું જાન્યુઆરી માસનું દૈનિક સરેરાશ ગુરુતમ અને લઘુતમ તાપમાન અનુક્રમે 25° સે. અને 14° સે. તેમજ જુલાઈનું દૈનિક સરેરાશ ગુરુતમ અને લઘુતમ તાપમાન અનુક્રમે 28° સે. અને 18° સે. જેટલું હોય છે. તેનો વાર્ષિક સરેરાશ વરસાદ 832 મિમી. જેટલો હોય છે.

તેગુસિગાલ્પા શહેર

આ નગરને હજુ સુધી રેલમાર્ગની સુવિધા મળી નથી. રેલમાર્ગની સેવાથી વંચિત એવાં દુનિયાનાં ખૂબ થોડાં પાટનગરો પૈકીનું તે એક છે. રેલપરિવહન સેવાઓની ત્રુટિના બદલામાં તેની હવાઈ તથા સડકપરિવહન સેવાઓ ઘણી સંતોષજનક છે. તે ટોકોન્ટિન નામનું આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈમથક ધરાવે છે, જેનાથી તે દેશ અને દુનિયા સાથે સંકળાયેલું છે. વળી તેની નજીકથી પસાર થતા પાન અમેરિકન ધોરી માર્ગ દ્વારા તે ગ્વાટેમાલા, અલ સૅલ્વાડોર, નિકારાગુઆ અને મધ્ય અમેરિકાના અન્ય દેશો સાથે સંકળાયેલું છે. તે પૅસિફિક કાંઠા પરના દેશના અગત્યના બંદર સાન લોરેન્ઝો તેમજ દેશનાં અગત્યનાં નગરો સાથે સડકમાર્ગે જોડાયેલું છે. આ નગરમાં માત્ર સ્થાનિક વપરાશની ચીજવસ્તુઓના ઉત્પાદનને લગતી નાના પાયા પરની ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિ થાય છે. આ પૈકી કાપડ, ખાંડ અને સિગારેટ જેવા ઉદ્યોગો મહત્ત્વના છે. આ નગરની અગત્યની ઇમારતોમાં ધારાસભાગૃહ, સરકારી સચિવાલય અને અન્ય વહીવટી કચેરીઓનો સમાવેશ થાય છે. આ નગર દેશની રાજકીય, સાંસ્કૃતિક અને શૈક્ષણિક પ્રવૃત્તિઓનું કેન્દ્ર છે. હોન્ડુરાસની સ્વાયત્ત યુનિવર્સિટી (1847) અહીં છે. આ શહેરમાં 18મી સદીનાં ચર્ચ અને કેથીડ્રલ જોવાલાયક સ્થળો છે. વસ્તી : 13,26,460 (2023, આશરે).

બીજલ પરમાર

(સંક્ષિપ્ત લેખ. વધુ વિગત માટે જુઓ : ગુજરાતી વિશ્વકોશ, વૉલ્યુમ ભાગ-8, તેગુસિગાલ્પા (Tegucigalpa), પૃ. 904 અથવા જુઓ https://gujarativishwakosh.org/તેગુસિગાલ્પા/)

આંધ્રપ્રદેશ તથા તેલંગણા રાજ્યનું પાટનગર.

તે ૧૭° ૨૫´ ઉ. અ. અને ૭૮° ૩૦´ પૂ. રે.ની આજુબાજુનો ૫૬૨ ચોકિમી.નો વિસ્તાર આવરી લે છે. તેની વસ્તી આશરે ૧,૧૨,૦૦,૦૦૦ (૨૦૨૫, આશરે) જેટલી છે. તે ભારતનું મહત્ત્વનું શહેર તથા વેપારનું કેન્દ્ર છે. હૈદરાબાદની આબોહવા પ્રમાણમાં ગરમ અને સૂકી રહે છે. શિયાળા મધ્યમ રહે છે. સરેરાશ વરસાદ લગભગ ૯૦૦ મિમી. જેટલો પડે છે. હૈદરાબાદ અગત્યનું વેપારનું મથક છે. આ શહેર ચાર મુખ્ય ઔદ્યોગિક વિભાગોમાં વહેંચાયેલું છે. આસામાબાદમાં રસાયણો તથા સિગારેટના એકમો આવેલા છે. સનતનગર અને કુકતપલ્લી(Kukatpally)માં આવેલાં કારખાનાંમાં ધાતુકામ ઉપરાંત રેફ્રિજરેટર અને ઘડિયાળનું ઉત્પાદન થાય છે. મૌલા અલી અને નચારામમાં બિસ્કિટ, રસાયણો અને ઔષધીય પેદાશો બને છે, જ્યારે રામચંદ્રપુરમાં વીજળી અને વીજાણુનાં ભારે સાધનોનું ઉત્પાદન થાય છે. વળી શહેરમાં આટાનાં, કાચનાં સાધનોનાં; બંદૂકો, કાગળ તથા રેશમી કાપડનાં કારખાનાં પણ આવેલાં છે. હૈદરાબાદમાં ઇન્ટરનેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑવ્ ઇન્ફર્મેશન ટૅક્નૉલૉજી(I.I.I.T.)ની સંસ્થા, બાયૉટૅક રિસર્ચ, ફાર્મસીઓ તથા માઇક્રોસૉફ્ટનાં અને ઇન્ફોસિસ, ઑરેકલનાં કાર્યાલયો આવેલાં હોવાથી તેને ‘હાઇટૅક સિટી’ કહેવામાં આવે છે. એ રીતે તેને ‘સાયબરાબાદ’ નામ પણ અપાયું છે. આ શહેરને બાગબગીચા અને વૃક્ષોથી હરિયાળું બનાવાયું છે.

ઇન્ફર્મેશન ટૅક્નૉલૉજીની સંસ્થાઓનો કાર્યાલયો ધરાવતો એક વિસ્તાર, હૈદરાબાદ

હૈદરાબાદ તેની આજુબાજુનાં રાજ્યો તેમ જ ભારતનાં મુખ્ય શહેરો સાથે સડક, રેલ તથા હવાઈ માર્ગથી સંકળાયેલું છે. અહીંનું આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈ મથક વિશાળ અને આધુનિક છે. તેલુગુ મુખ્ય ભાષા છે. આ શહેરમાં ઘણાં સંગ્રહાલયો અને કૉલેજો છે. અહીં આવેલી ઓસ્માનિયા યુનિવર્સિટી ખૂબ જૂની અને જાણીતી છે. શહેરમાં આવેલી સંશોધનસંસ્થાઓ પૈકી ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑવ્ એશિયન સ્ટડીઝ અને અબ્દુલ કલામ આઝાદ ઓરિયેન્ટલ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ મુખ્ય છે. સ્ટેટ સેન્ટ્રલ લાઇબ્રેરી અને ઓરિયેન્ટલ મૅન્યુસ્ક્રિપ્ટ લાઇબ્રેરી અહીંનાં મુખ્ય પુસ્તકાલયો છે. ગોલકોંડા વર્ષો સુધી નજીકની ખાણોમાંથી મળતા હીરાનું મુખ્ય કેન્દ્ર બની રહેલું. ભારતભરમાં ખ્યાતિ પામેલા સાલારજંગ મ્યુઝિયમમાં વિવિધ પ્રકારની વસ્તુઓના ૩૫,૦૦૦ જેટલા અલભ્ય નમૂનાઓ પ્રદર્શિત કરેલા છે.

અમલા પરીખ

(સંક્ષિપ્ત લેખ. વધુ વિગત માટે જુઓ : ગુજરાતી બાળવિશ્વકોશ, ભાગ-10, હૈદરાબાદ, પૃ. 195)

પોષણ માટે વનસ્પતિ પેશીઓ પર પૂર્ણપણે આધાર રાખનાર પ્રાણી. તૃણાહાર માટેનાં અનુકૂલનોમાં વાગોળનારાં (ruminant) પ્રાણીઓમાં ચતુષ્ખંડ જઠર; કૃન્તકો(rodent)માં સતત વૃદ્ધિ પામતા છેદક દાંત; ઢોર, ઘેટાં-બકરાં, અન્ય પશુઓ અને હાથીમાં ચૂર્ણ કરવા માટે વિશિષ્ટીકરણ પામેલી દાઢ; પાણીની ગોકળગાય અને ચૂષક મુખવાળા બિડાલ–મત્સ્ય(sucker mouthed catfish-Plecostomus)માં રેતન જીભ(rasping–tongue)નો સમાવેશ થાય છે. કેટલાંક તૃણાહારીઓ એકાહારી (monophagus) હોય છે, જે એક જ પ્રકારનો ખોરાક ખાય છે; દા.ત. ઑસ્ટ્રેલિયન વૃક્ષવાસી શિશુધાનીસ્તની કૉએલા (Phascolarctos cinereus) નીલગિરિનો ખોરાક તરીકે ઉપયોગ કરે છે; પરંતુ મોટા ભાગનાં તૃણાહારીઓનાં ખોરાકમાં સાધારણ વૈવિધ્ય હોય છે.

ઑસ્ટ્રેલિયન વૃક્ષવાસી શિશુધાનીસ્તની કૉએલા (Phascolarctos cinereus)

સૌથી નાનાં પ્રાણીઓથી માંડીને સૌથી મોટાં પ્રાણીઓ સુધી પ્રાણીજીવનની પ્રત્યેક કક્ષા તૃણાહાર સાથે સંબંધિત હોય છે. ઉત્તર ધ્રુવીય ટુંડ્ર, ઉષ્ણકટિબંધીય જંગલ કે રણમાં  અથવા સૌથી ઊંચા પર્વત પર કે સમુદ્રકિનારે કે તેની મધ્યમાં થતી વનસ્પતિની કોઈ પણ જાતિ તૃણાહારથી બાકાત નથી. આ એક પારસ્પરિક આંતરપ્રક્રિયા છે; જ્યાં વનસ્પતિની સંખ્યા કે જથ્થામાં થતો ફેરફાર તૃણાહારીઓની સંખ્યા અને તેમના ભક્ષણના દરના ફેરફાર પર આધાર રાખે છે. તૃણાહારીઓ સમુદાયમાં અસ્તિત્વ ધરાવતી વનસ્પતિઓ દ્વારા ઉદ્ભવતા વધારાના વનસ્પતિદ્રવ્યનો જ માત્ર તેમના નિભાવ માટે સામૂહિક રીતે ઉપયોગ કરતાં હોય ત્યારે આ આંતરપ્રક્રિયા સમતોલનની અવસ્થાએ પહોંચી શકે. કેટલાંક તૃણાહારીઓ દ્વારા વનસ્પતિના જીવનાવશ્યક ભાગોનું ભક્ષણ થતાં સમય જતાં વનસ્પતિ મૃત્યુ પામે છે; દા. ત., બાર્ક બીટર પાઇન વૃક્ષને મેખલાકારે કોરે છે અથવા પક્ષીઓ અંકુરિત વનસ્પતિઓની નાજુક કૂંપળોને ખાઈ જાય છે. અન્ય તૃણાહારીઓ વનસ્પતિનાં પર્ણો, શાખા કે મૂળ જેવા ભાગોનો ખોરાક તરીકે ઉપયોગ કરે છે; જેથી વનસ્પતિ કુંઠિત બને છે. અથવા તેને કોઈ ખાસ અસર થતી નથી. તૃણાહાર સમુદાયમાં આવેલી વનસ્પતિઓની જાતિઓની સંખ્યા અને તેમના કુલ જૈવભાર(biomass)ને મર્યાદિત કરતું એક પરિબળ હોવાથી સમુદાયના બંધારણને અસરકર્તા છે. તે વનસ્પતિપેશીઓ જેમાંથી ઉદ્ભવે છે તેવાં પોષક ખનિજો, અંગારવાયુ અને પાણીના પુન:શ્ચક્રણ (recycling) માટેના સાધન તરીકે વર્તે છે.

બળદેવભાઈ પટેલ

(સંક્ષિપ્ત લેખ. વધુ વિગત માટે જુઓ : ગુજરાતી વિશ્વકોશ, વૉલ્યુમ ભાગ-8, તૃણાહારી (herbivore), પૃ. 895 અથવા જુઓ https://gujarativishwakosh.org/તૃણાહારી/)