Tag: અધિકરણ

અસમના શોણિતપુર જિલ્લાનું વહીવટી મથક. આ પૂર્વે તે દારાંગ જિલ્લાનું વડું મથક હતું. તે 26° 37´ ઉ. અ. તથા 92° 47´ પૂ. રે. પર બ્રહ્મપુત્ર નદીના જમણા કાંઠે વસેલું છે. તે શિલૉંગથી 147 કિમી. ઈશાન તરફ આવેલું છે. વસ્તી : 1,48,000 (2025, આશરે). નગરના આસપાસના વિસ્તારમાં ચા, શેરડી, ડાંગર, શણ તથા રાઈની પેદાશ થાય છે. અહીંથી કૉલકાતા તરફ મોટા પાયા પર ચાની નિકાસ થાય છે, અને તે માટે નગરમાં ચા પર પ્રક્રમણ કરવાના એકમો  વિકસાવવામાં આવ્યા છે. નગરમાં ઉચ્ચશિક્ષણની કૉલેજો તથા સરકારી ઔદ્યોગિક પ્રશિક્ષણ સંસ્થા (ITI) છે. નગરની કૉલેજો ગુવાહાટી યુનિવર્સિટી સાથે સંકળાયેલી છે.

મહાભૈરવ મંદિર

આ નગર ઉત્તરીય રેલવેનું અંતિમ મથક છે. નગરની બાજુમાં સલાનિબારી હવાઈ મથક વિકસાવવામાં આવ્યું છે. લશ્કરી દૃષ્ટિએ આ નગર વિશેષ મહત્ત્વ ધરાવે છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધ (1939–45) દરમિયાન મિત્ર રાષ્ટ્રોના સૈનિકોને ચીનના કુનમિંગ ખાતે ઉતારવા માટે અહીંના વિમાની મથકનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. ભારત-ચીન-યુદ્ધ (1962) દરમિયાન તે ભારતીય લશ્કરનું મહત્ત્વનું થાણું હોવાથી ચીની સૈનિકોએ યુદ્ધના પ્રથમ તબક્કામાં જ આ નગર પર આક્રમણ કર્યું હતું. પુરાણપ્રસિદ્ધ રાજા બાણાસુરનું પાટનગર શોણિતપુર એ જ આજનું તેજપુર એવી માન્યતા પ્રચલિત છે. 10મી સદીમાં નગર પાલ રાજાઓની રાજધાનીનું શહેર હતું. તે જમાનાના કેટલાક શિલાલેખો, કોતરણીઓ તથા મંદિરોના ભગ્ન અવશેષો અહીં છે. કામરૂપના 12મી સદીના શાસક વલ્લભદેવનાં પાંચ તામ્રપત્ર પણ ત્યાંથી મળી આવ્યાં છે.

નવનીત દવે

ગુજરાતી વિશ્વકોશ, વૉલ્યુમ ભાગ-8

ભારતની રાષ્ટ્રીય રમત.

ભારતે આ રમતમાં મેળવેલી વિશ્વકક્ષાની સિદ્ધિઓને કારણે હૉકીની રમતને ‘રાષ્ટ્રીય રમત’નો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે. દડાને લાકડી (ગેડી) વડે ફટકારીને  રમવાની આ રમત મૂળભૂત રીતે ઘણી જૂની છે. પ્રાચીન યુગના પુરાવાઓ પ્રમાણે ભારતમાં આવી રમત ૫૦૦૦ વર્ષ પૂર્વે મહાભારત-કાળમાં ‘ગેડીદડા’ના સ્વરૂપે રમાતી હતી. ‘હૉકી’ શબ્દ ફ્રેન્ચ ભાષાના ‘હૉકીટ’ (hoquet) શબ્દ પરથી આવ્યો છે, જેનો અર્થ ‘એક છેડેથી વળેલી લાકડી’ એવો થાય છે. અર્વાચીન હૉકીનું જન્મસ્થળ ઇંગ્લૅન્ડ ગણાય છે. રમતના સૌપહેલા નિયમો ઘડવાનું શ્રેય પણ ઇંગ્લૅન્ડની બ્લૅકહીથ ક્લબને જાય છે. ભારતમાં આ રમત પ્રચલિત કરવાનું શ્રેય અંગ્રેજોને ફાળે જાય છે. ભારતમાં ઇન્ડિયન હૉકી ફેડરેશનની રચના ૭ નવેમ્બર, ૧૯૨૫ના રોજ કરવામાં આવી હતી. તે સમગ્ર દેશમાં આ રમતનું નિયંત્રણ કરે છે. આ રમત ૧૯૦૦માં પૅરિસ ઑલિમ્પિક સ્પર્ધામાં પ્રથમ વાર સામેલ થઈ.

હૉકીની મૅચ

હૉકીની રમત ૩૦ મિનિટના બે ભાગમાં રમાય છે. અગિયારની એક, એવી બે ટુકડીઓ મેદાનમાં ઊતરે છે. પાંચ અવેજી ખેલાડીઓ હોય છે. રમતની શરૂઆત મધ્યરેખાથી પ્રથમ ફટકો મારીને થાય છે. ટુકડી સામા પક્ષના ગોલદ્વારમાં દડો મોકલવા રમે છે. જેનો દડો ગોલની જાળીને અડકે છે તેને ગોલ મળે છે. ગોલકીપર દડો અટકાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે. જ્યારે દરેક ટુકડી સામા પક્ષ સામે વધુમાં વધુ ગોલ કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે. રમતના અંતે જે ટુકડીના ગોલ વધુ હોય છે તેને વિજેતા જાહેર કરવામાં આવે છે. ખેલાડીઓ  મોટા ભાગે કૅન્વાસના બૂટ, લાંબાં મોજાં, જરસી અને ચડ્ડી પહેરે છે. જરસી ઉપર રમનારનો નંબર લખેલો હોય છે. દરેક ટુકડીનો ગણવેશ એકસરખો હોય છે, જ્યારે ગોલકીપરનો ગણવેશ બીજા ખેલાડીઓ કરતાં જુદો હોય છે. નિયમોનો ભંગ કરનાર ખેલાડીને દંડ થાય છે. હૉકીની રમતમાં સંઘભાવના મહત્ત્વની ગણાય છે. આ રમતમાં સારો દેખાવ કરવા માટે ખેલાડીનું પાસિંગ, પુશિંગ, હિટિંગ, ડ્રિબ્લિંગ, ટૅકલિંગ, ઇન્ટરસૉટિંગ, ડૉજિંગ વગેરે કૌશલ્યો પર પ્રભુત્વ હોવું જરૂરી છે. મહિલા હૉકી વિશ્વ-કપ રમવાની શરૂઆત ૧૯૭૪માં થઈ. ભારતીય મહિલા હૉકી ટીમ ‘નભવર્ણ’ (Nabhvarna) તરીકે ઓળખાય છે. વિશ્વ-ક્રમાંકમાં હાલની ભારતીય હૉકી ટીમ નવમા ક્રમાંકે છે. એશિયન રમતોત્સવ, રાષ્ટ્રસમૂહ સ્પર્ધા, હૉકી એશિયા કપ તેમ જ એશિયન હૉકી ચૅમ્પિયનશિપ ટ્રૉફીમાં ભારતીય મહિલા હૉકી ટીમનું પ્રદર્શન સારું રહ્યું હતું; પરંતુ ઑલિમ્પિક તથા વિશ્વ-કપ સ્પર્ધામાં ભારતીય મહિલા ટીમનો દેખાવ નિરાશાજનક રહેલો.

અમલા પરીખ

(સંક્ષિપ્ત લેખ. વધુ વિગત માટે જુઓ : ગુજરાતી બાળવિશ્વકોશ, ભાગ-10, હૉકી, પૃ. 197)

મધ્ય અમેરિકાના હોન્ડુરાસ દેશનું પાટનગર તથા મોટામાં મોટું નગર. દેશના દક્ષિણ-મધ્ય વિસ્તારમાં પર્વતીય પ્રદેશમાં તે વસેલું છે. તે આશરે 14° 05´ ઉ. અક્ષાંશ તથા 87° 14´ પ. રેખાંશ પર અને સમુદ્રસપાટીથી લગભગ 1007 મીટરની ઊંચાઈએ આવેલું છે. ‘તેગુસિગાલ્પા’નો અર્થ ‘ચાંદીની ટેકરી’ એવો થાય છે. હકીકતમાં આ શહેરના ઉદ્ભવ અને વિકાસમાં તેની નજીક આવેલી ચાંદી અને સોનાની ખાણોએ મહત્ત્વનો ભાગ ભજવ્યો છે. હોન્ડુરાસના આ ડુંગરાળ પ્રદેશમાં શરૂઆતના ચાંદી અને સોનાની ખનન-છાવણી(mining camp)માંથી પિકાસો પહાડના ઢોળાવ  પર ચોલ્યુટેકા નદીના ઉત્તર કાંઠે એક ખાણકેન્દ્ર તરીકે મૂળ સ્પેનના લોકોએ ઈ. સ. 1578માં આ શહેરની સ્થાપના કરી હતી. 1880માં તે દેશનું પાટનગર બન્યું. ધીમે ધીમે તેનો વિકાસ થતો ગયો અને ઈ. સ. 1938માં ચોલ્યુટેકા નદીના સામેના કાંઠે વસેલા કોમાયાગ્વેલા શહેર સાથે તે ભળી ગયું. તેગુસિગાલ્પાનું જાન્યુઆરી માસનું દૈનિક સરેરાશ ગુરુતમ અને લઘુતમ તાપમાન અનુક્રમે 25° સે. અને 14° સે. તેમજ જુલાઈનું દૈનિક સરેરાશ ગુરુતમ અને લઘુતમ તાપમાન અનુક્રમે 28° સે. અને 18° સે. જેટલું હોય છે. તેનો વાર્ષિક સરેરાશ વરસાદ 832 મિમી. જેટલો હોય છે.

તેગુસિગાલ્પા શહેર

આ નગરને હજુ સુધી રેલમાર્ગની સુવિધા મળી નથી. રેલમાર્ગની સેવાથી વંચિત એવાં દુનિયાનાં ખૂબ થોડાં પાટનગરો પૈકીનું તે એક છે. રેલપરિવહન સેવાઓની ત્રુટિના બદલામાં તેની હવાઈ તથા સડકપરિવહન સેવાઓ ઘણી સંતોષજનક છે. તે ટોકોન્ટિન નામનું આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈમથક ધરાવે છે, જેનાથી તે દેશ અને દુનિયા સાથે સંકળાયેલું છે. વળી તેની નજીકથી પસાર થતા પાન અમેરિકન ધોરી માર્ગ દ્વારા તે ગ્વાટેમાલા, અલ સૅલ્વાડોર, નિકારાગુઆ અને મધ્ય અમેરિકાના અન્ય દેશો સાથે સંકળાયેલું છે. તે પૅસિફિક કાંઠા પરના દેશના અગત્યના બંદર સાન લોરેન્ઝો તેમજ દેશનાં અગત્યનાં નગરો સાથે સડકમાર્ગે જોડાયેલું છે. આ નગરમાં માત્ર સ્થાનિક વપરાશની ચીજવસ્તુઓના ઉત્પાદનને લગતી નાના પાયા પરની ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિ થાય છે. આ પૈકી કાપડ, ખાંડ અને સિગારેટ જેવા ઉદ્યોગો મહત્ત્વના છે. આ નગરની અગત્યની ઇમારતોમાં ધારાસભાગૃહ, સરકારી સચિવાલય અને અન્ય વહીવટી કચેરીઓનો સમાવેશ થાય છે. આ નગર દેશની રાજકીય, સાંસ્કૃતિક અને શૈક્ષણિક પ્રવૃત્તિઓનું કેન્દ્ર છે. હોન્ડુરાસની સ્વાયત્ત યુનિવર્સિટી (1847) અહીં છે. આ શહેરમાં 18મી સદીનાં ચર્ચ અને કેથીડ્રલ જોવાલાયક સ્થળો છે. વસ્તી : 13,26,460 (2023, આશરે).

બીજલ પરમાર

(સંક્ષિપ્ત લેખ. વધુ વિગત માટે જુઓ : ગુજરાતી વિશ્વકોશ, વૉલ્યુમ ભાગ-8, તેગુસિગાલ્પા (Tegucigalpa), પૃ. 904 અથવા જુઓ https://gujarativishwakosh.org/તેગુસિગાલ્પા/)