Tag: અધિકરણ

ઈરાનનું પાટનગર અને દેશના મધ્ય પ્રાંતનું વહીવટી કેન્દ્ર. ભૌગોલિક સ્થાન : 35° 40´ ઉ. અ. અને 51° 26´ પૂ. રે.. અલ્બુર્ઝ પર્વતમાળાના દક્ષિણ ઢોળાવ પર તે આવેલું છે, જે તેને કાસ્પિયન સમુદ્રથી જુદું પાડે છે. તે સમુદ્રસપાટીથી આશરે 1200 મી. ઊંચાઈ પર જારુદ અને કરાજ નદીની વચ્ચે આવેલું છે. તેની દક્ષિણે ઈરાનનું મધ્યવર્તી મેદાન વિસ્તરેલું છે. તેનું નામ જૂના ફારસી શબ્દ ‘તેહ’ એટલે કે ‘ગરમ જગ્યા’ (સ્થળ) પરથી પડેલું છે. આ પ્રદેશની અસહ્ય ગરમીથી બચવા ઘણા લોકો ઉનાળામાં હવા ખાવાના સ્થળ શેમીરાન (ઉત્તરે આશરે 17 કિમી. દૂર) જતા હોય છે. તહેરાનથી ઈશાનમાં આશરે 70 કિમી.ના અંતરે બરફથી આચ્છાદિત માઉન્ટ ‘દામવંદ’ આવેલ છે, જે મૃત જ્વાળામુખી છે. આ નગર 262 ચોકિમી.ના વિસ્તારમાં પથરાયેલું છે. નગરની વસ્તી આશરે 86.9 લાખ (2016) છે. ઈરાનના પદભ્રષ્ટ શાહ મહંમદ રઝા પહેલવી(1919–80)નું રહેઠાણ આ નગરમાં હતું.

તેહરાન શહેર

તેહરાનના ઉનાળા સખત ગરમ અને શિયાળા અતિ ઠંડા હોય છે. ઉનાળાનું સરાસરી તાપમાન જુલાઈમાં 29° સે. અને જાન્યુઆરીનું તાપમાન 4° સે. હોય છે. આખા વર્ષનો સરાસરી વરસાદ 200 મિમી. જેટલો પડે છે. વરસાદ સામાન્ય રીતે નવેમ્બરથી મેના અંત સુધી પડે છે. ડિસેમ્બરથી ફેબ્રુઆરી સુધીમાં હિમવર્ષા પણ થાય છે. આ નગર દેશનું મહત્ત્વનું વ્યાપારી કેન્દ્ર ગણાય છે. ત્યાંના નજીકના વિસ્તારમાં ખાંડ તથા સિમેન્ટનાં કારખાનાં છે. ઉપરાંત આ નગર તેના કાપડઉદ્યોગ માટે જાણીતું છે. ત્યાં ઘણી સ્પિનિંગ તથા જિનિંગ મિલો આવેલી છે. ત્યાંથી મોટા પાયા પર ગરમ ધાબળાની નિકાસ થાય છે. આ નગર સડક, રેલવે અને હવાઈ માર્ગથી સમગ્ર દેશ સાથે જોડાયેલું છે. દેશના રેલમાર્ગો ઉત્તર, વાયવ્ય, દક્ષિણ અને પૂર્વ દિશા તરફ ફેલાયેલા છે. સાથોસાથ આ નગર તુર્કસ્તાન મારફત ટ્રાન્સયુરોપીય રેલવે સાથે પણ જોડાયેલું છે. હવાઈ માર્ગ દ્વારા તેહરાન યુરોપ-એશિયા અને ઈરાનના અખાતી દેશો જોડે જોડાયેલું છે. નગરની મુખ્ય વસ્તી મુસ્લિમ છે. એ ઉપરાંત લઘુમતીમાં અમેરિકન, આસિરિયન અને બહુ થોડા યહૂદી લોકો પણ ત્યાં વસે છે. પર્શિયન એ ત્યાંની મુખ્ય ભાષા છે. શહેરમાં સિપેહસાલાર મસ્જિદ, બહારસ્તાન પૅલેસ, શાહ-અલ-અમારેહ પૅલેસ, આર્કિયોલૉજિકલ મ્યુઝિયમ વગેરે જોવાલાયક સ્થળો આવેલાં છે. આજનું તેહરાન એ જૂના ઈરાનના પાટનગર રે’નું વારસદાર શહેર છે. ઈ. સ. 1200માં મોંગોલ લોકોએ તેનો વિધ્વંસ કરેલો. આજે પણ તેહરાનથી આશરે 6 કિમી. દક્ષિણે જૂના પાટનગર રે’ના અવશેષો જોવા મળે છે.

ગિરીશ ભટ્ટ

ગુજરાતી વિશ્વકોશ, વૉલ્યુમ ભાગ-9

ભારતીય દ્વીપકલ્પના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલું ભૂમિબંદિસ્ત રાજ્ય. સ્થાન : આ રાજ્ય 18° 11´ ઉ. અ. અને 79° 1´ પૂ. રે.ની આજુબાજુ આવેલ છે. તેનો વિસ્તાર 1,12,077 ચો.કિમી. જેટલો છે. વિસ્તારની દૃષ્ટિએ ભારતમાં 11મા ક્રમે અને વસ્તીની દૃષ્ટિએ 12મા ક્રમે આવે છે. આ રાજ્યની ઉત્તરે મહારાષ્ટ્ર, પૂર્વે છત્તીસગઢ, અગ્નિએ આંધ્રપ્રદેશ અને પશ્ચિમે કર્ણાટક રાજ્યોની હદ મળે છે. તેલંગાણા શબ્દ ‘Trilingadesh’ (land of three lings)  એટલે કે જ્યાં મહત્ત્વનાં શિવમંદિરો આવેલાં છે તે પ્રદેશ. (ક્લેશવર્મ–Kalesh Waram, શ્રી શૈલમ્–SriShailam, અને ડરકશર્મા–Draksharma). એમ પણ મનાય છે કે તેલંગણા જે તેલંગઢ (Telangadh) ઉપરથી બન્યો હશે અથવા તેલુગુ ભાષા શબ્દ ઉપરથી તેલંગાણા શબ્દ આવ્યો હશે. બીજી જૂન, 2014ના રોજ આંધ્રપ્રદેશ રાજ્યમાંથી એક નવા રાજ્ય તરીકે તેલંગાણાનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું છે.

રામોજી ફિલ્મ સિટી

આ રાજ્યની મુખ્ય બે નદીઓ ગોદાવરી અને ક્રિશ્ના છે. આ સિવાય ભીમા, મનેર, મંજીરા, મુસ્ત, તુંગભદ્રા વગેરે નાની નદીઓ આવેલી છે. સામાન્ય રીતે આ જંગલોમાં સાગ, સાલ, રોઝવૂડ, ખેર, ટીમરું વગેરે વૃક્ષો જોવા મળે છે. આ રાજ્યમાં ખેતીનો આધાર ગોદાવરી, ક્રિશ્ના અને નાની નદીઓના જળસ્રોત તેમજ વરસાદ પર રહેલો છે. આ રાજ્યમાં ડાંગરની ખેતી મુખ્ય છે. આ સિવાય મકાઈ, તમાકુ, કપાસ, શેરડી જેવા પાકો તેમજ કેરી, દ્રાક્ષ જેવાં ફળો તેમજ કાકડી અને શાકભાજીની ખેતી મુખ્ય છે. આમ આ રાજ્યની આવકનો આધાર ખેતી છે. આ રાજ્યના પાટનગર હૈદરાબાદની આજુબાજુના વિસ્તારોમાં ઑટોમોબાઇલ અને પુરજા બનાવવાના, ખાણ અને ખનિજોને લગતા, કાપડ, દવા બનાવવાના, ખાદ્યપ્રકરણ ખાદ્યતેલ બનાવવાના અને સેવાના એકમો આવેલા છે. ભારતીય ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં તેલુગુ ફિલ્મ ઉદ્યોગ દ્વિતીય ક્રમે આવે છે. ‘રામોજી ફિલ્મ સિટી’ જે વિશ્વનો સૌથી મોટો ફિલ્મ સ્ટુડિયો છે. ગિનિસ વર્લ્ડ રેકૉર્ડમાં તે નોંધાયેલ છે. રાજ્યની કુલ વસ્તી (2022, આશરે) મુજબ આશરે 4 કરોડ છે.

રક્ષા મ. વ્યાસ, નીતિન કોઠારી

(સંક્ષિપ્ત લેખ. વધુ વિગત માટે જુઓ : ગુજરાતી વિશ્વકોશ, વૉલ્યુમ ભાગ-9, તેલંગાણા, પૃ. 2 અથવા જુઓ https://gujarativishwakosh.org/તેલંગાણા/)

સમાચાર આપતું સામયિક.

‘અખબાર’ શબ્દ ‘ખબર’નું બહુવચન છે. તે પરથી તેનો અર્થ ખબર કે સમાચાર આપનારું પત્ર થાય. કાગળ પર છપાઈને આવતું હોઈ તેને ‘છાપું’ પણ કહેવામાં આવે છે. સંસ્કૃતમાં ખબર કે સમાચારને ‘વર્તમાન’ કહેવામાં આવે છે, તેથી છાપેલા સમાચારને ‘વર્તમાનપત્ર’ કહેવામાં આવે છે. અખબાર સમાચાર મેળવવા અને લખવા માટે પત્રકારોને રાખે છે. એમાં મોટા ભાગના હેવાલ-લેખકો હોય છે, જેઓ રોજેરોજ બનતી મહત્ત્વની ઘટનાઓ વિશે લખે છે. દેશ-વિદેશના સમાચાર તેઓ સમાચારસંસ્થાઓ પાસેથી મેળવે છે. ૧૪મી સદીમાં ચીનમાં છાપકામની શોધ થઈ અને જર્મનીના જૉન ગૂટનબર્ગે ધાતુના ટાઇપ બનાવ્યા, તે પછી અખબારનો જન્મ થયો. અંગ્રેજી ભાષાનું પ્રથમ અખબાર ‘વીકલી ન્યૂઝ’ નેથાનીઅલ બટર નામના પત્રકારે ઈ. સ. ૧૬૨૨માં બ્રિટનમાં શરૂ કર્યું. ઈ. સ. ૧૬૯૦માં કેની બેન્જામિન હેરિસે અમેરિકાનું પ્રથમ અખબાર ‘પબ્લિક અકરન્સીઝ – બોથ ફૉરિન ઍન્ડ ડોમેસ્ટિક’ પ્રગટ કર્યું. ભારતમાં પહેલું અખબાર અંગ્રેજી ભાષામાં પ્રગટ થયું. ઈ. સ. ૧૭૮૦માં જેમ્સ ઑગસ્ટસ હીકીએ ‘બૅંગાલ ગૅઝેટ ઑર કલકત્તા જનરલ ઍડ્વર્ટાઇઝર’ નામથી તે પ્રગટ કર્યું. કૉલકાતા પછી ચેન્નાઈ અને મુંબઈથી પણ આ અખબાર શરૂ થયું. સૌથી પહેલું ભારતીય સમાચારપત્ર ઈ. સ. ૧૮૧૬માં ગંગાધર ભટ્ટાચાર્યે ‘બૅંગાલ ગૅઝેટ’ બંગાળી ભાષામાં પ્રગટ કર્યું.

અદ્યતન મુદ્રણપદ્ધતિ

પહેલું ગુજરાતી વર્તમાનપત્ર ઈ. સ. ૧૮૨૨ની પહેલી જુલાઈએ મુંબઈથી પ્રગટ થયું. શ્રી ફરદૂનજી મર્ઝબાને ‘શ્રી મુમબઈનાં શમાચાર’ નામનું અઠવાડિક પત્ર શરૂ કર્યું. ઈ. સ. ૧૮૩૨ની ત્રીજી જાન્યુઆરીએ એને દૈનિકમાં ફેરવી નાખ્યું. ભારતની આઝાદીના સમયમાં અખબારોએ ઘણી મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. ઈ. સ. ૧૮૮૧માં બાળ ગંગાધર ટિળકે મરાઠી ભાષામાં ‘કેસરી’ અને ‘મરાઠા’ અખબારો પ્રસિદ્ધ કર્યાં, તો ૧૯૧૯માં મહાત્મા ગાંધીએ ‘યંગ ઇન્ડિયા’ અને ‘નવજીવન’ નામનાં અઠવાડિક શરૂ કર્યાં. અખબાર શરૂ કરતાં પહેલાં અખબારનું નામ, પ્રકાશનનું સ્થળ, તંત્રી, મુદ્રક, પ્રકાશક અને માલિકનાં નામ-સરનામાં સરકારમાં નોંધાવવાં પડે છે. વીસમી સદીમાં સંદેશાવ્યવહારમાં અને ટૅક્નૉલૉજીમાં ક્રાંતિકારી શોધો થવાથી અખબારનાં રૂપરંગ, કદ, સચિત્રતા, ગોઠવણી વગેરેમાં ઘણું પરિવર્તન આવ્યું છે.

અમલા પરીખ

(સંક્ષિપ્ત લેખ. વધુ વિગત માટે જુઓ : ગુજરાતી બાળવિશ્વકોશ, ભાગ-1, અખબાર, પૃ. 5)