Tag: વ્યક્તિ વિશેષ

જ. 22 ફેબ્રુઆરી, 1892 અ. 17 જુલાઈ, 1972

વિવિધ પ્રજાકીય આંદોલનોના પ્રણેતા અને ગુજરાતના નિઃસ્પૃહી રાજકીય નેતા. મૅટ્રિકની પરીક્ષામાં નડિયાદમાં સૌપ્રથમ ક્રમે આવ્યા અને બી.એ.ની પરીક્ષામાં મુંબઈની સેંટ ઝેવિયર્સ કૉલેજમાંથી પ્રથમ ક્રમે આવ્યા. અભ્યાસમાં તેજસ્વી એવા ઇન્દુલાલ 1913માં ‘મુંબઈ સમાચાર’માં પત્રકાર તરીકે જોડાયા. થોડો સમય વકીલાત પણ કરી, પણ તે છોડી 1915માં સમાજસેવા અને દેશસેવામાં જીવન સમર્પિત કરવાનો નિર્ણય લીધો. ‘યંગ ઇન્ડિયા’, ‘નવજીવન અને સત્ય’ માસિકો શરૂ કર્યાં. 1922માં ‘યુગ ધર્મ’ની શરૂઆત કરી. વળી થોડો સમય દેશસેવાનું કામ છોડી ફિલ્મક્ષેત્રમાં ઝંપલાવ્યું અને ‘પાવાગઢનું પતન’ ફિલ્મ ઉતારી. ઇંગ્લૅન્ડમાં આયર્લૅન્ડની સ્વતંત્રતાના પ્રચંડ સમર્થક દ વેલેરા સાથે કામ કર્યું અને 1936માં ભારત પાછા આવ્યા. 1941-42માં ‘નૂતન ગુજરાત’ સામયિકનું તંત્રીપદ સંભાળ્યું. 1944માં નેનપુર આશ્રમ શરૂ કરી રચનાત્મક પ્રવૃત્તિઓ આરંભી, હોમરૂલ ચળવળમાં ભાગ લીધો અને રાષ્ટ્રીય કૉંગ્રેસમાં જોડાયા. રાષ્ટ્રીય કેળવણીનો આગ્રહ રાખી ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ જેવી સંસ્થાનાં બી રોપ્યાં. સવિનય કાનૂનભંગની લડતમાં સક્રિય ભાગ લીધો. આઝાદી પછી મૉસ્કો અને વિયેનાનો પ્રવાસ કર્યો અને સામ્યવાદી વિચારધારાથી પ્રભાવિત થયા. દ્વિભાષી મુંબઈ રાજ્યની રચના સમયે મહાગુજરાત આંદોલનનું નેતૃત્વ લીધું. ‘જનતા પરિષદ’ નામના રાજકીય પક્ષની સ્થાપના કરી ગુજરાતના લાડીલા ‘ઇન્દુ ચાચા’ બન્યા. 1957થી 1972 સુધી લોકસભાના સાંસદ રહ્યા. આ ઉપરાંત ગુજરાતી સાહિત્યમાં પણ નોંધપાત્ર પ્રદાન કર્યું. તેમણે છ ભાગમાં આત્મકથા લખી. નર્મદ સુવર્ણચંદ્રકથી તેમને નવાજવામાં આવ્યા હતા. રાજકીય વિષયવસ્તુવાળાં ભાવનલક્ષી અને પ્રચારલક્ષી નાટકો આપવા ઉપરાંત ‘માયા’ નવલકથા, ‘વરઘોડો’, ‘આશા-નિરાશા’, ‘રણસંગ્રામ’, ‘શોભારામની સરદારી’ જેવાં નાટકો પણ લખ્યાં. ગાંધીજી સાથેનાં સંસ્મરણો આલેખતી ‘ગાંધીજીના સહવાસમાં’, ‘સત્યાગ્રહ : નિષ્ફળ અને નકામું શસ્ત્ર’ જેવાં પુસ્તકો પણ આપ્યાં. અંગ્રેજીમાં ‘મિ. ગાંધી એઝ આઈ નો હિમ’ અને ‘શ્યામજી કૃષ્ણવર્મા’ જેવાં ચરિત્રપુસ્તકો પણ આપ્યાં. આમ એક નીડર, નિખાલસ, સ્વમાની અને પુરુષાર્થી વ્યક્તિ તરીકે લોકો તેમને સદા યાદ રાખશે.

અમલા પરીખ

જ. 21 ફેબ્રુઆરી, 1894 અ. 1 જાન્યુઆરી, 1955

ખ્યાતનામ વૈજ્ઞાનિક અને ઉર્દૂ કવિ શાંતિસ્વરૂપ ભટનાગરનો જન્મ ભેરા ગામમાં થયો હતો. તેમણે આઠ મહિનાની ઉંમરે પિતા પરમેશ્વરી સહાયની છત્રછાયા ગુમાવી. તેમણે પ્રાથમિક શિક્ષણ સિકંદરાબાદની દયાનંદ ઍંગ્લો-વૈદિક હાઈસ્કૂલમાં મેળવ્યું. 1911માં લાહોરની દયાલસિંહ કૉલેજમાં જોડાયા. કૉલેજમાં સરસ્વતી સ્ટેજ સોસાયટીના સભ્ય બન્યા. તેમણે ‘કરામતી’ નામનું ઉર્દૂ નાટક લખ્યું. તેમણે 1916માં ભૌતિકશાસ્ત્રમાં બી.એસસી. અને 1919માં રસાયણશાસ્ત્રમાં એમ.એસસી.ની ડિગ્રી મેળવી. દયાલસિંહ કૉલેજ ટ્રસ્ટ દ્વારા શિષ્યવૃત્તિ મળતાં વિદેશમાં ભણવા ગયા. 1921માં ડૉક્ટરેટની પદવી મેળવી ભારત પાછા ફર્યા. તેઓ બનારસ હિન્દુ યુનિવર્સિટીમાં જોડાયા. યુનિવર્સિટી ગીત લખ્યું. પછી પંજાબ યુનિવર્સિટીમાં જોડાયા. 1924થી 1940 રાસાયણિક સંશોધન પ્રયોગશાળાના નિયામક તરીકે રહ્યા. 1940માં વૈજ્ઞાનિક અને ઔદ્યોગિક સંશોધન બોર્ડના નિયામક રહ્યા. સ્વતંત્રતાપ્રાપ્તિ પછી શિક્ષણ વિભાગ, પરમાણુ ઊર્જાપંચ અને વૈજ્ઞાનિક સંશોધન વિભાગમાં સચિવ તરીકે કાર્ય કર્યું. 1938માં ઇન્ડિયન સાયન્સ કૉંગ્રેસના રસાયણ વિભાગના અધ્યક્ષ બન્યા અને 1945માં તેના સર્વાધિક પ્રમુખ બન્યા. તેઓ નૅશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑવ્ સાયન્સીઝના સ્થાપક ફેલો હતા અને તેના પ્રમુખ રહ્યા હતા. તેમણે રસાયણશાસ્ત્રમાં ચુંબકત્વના વિનિયોગ ઉપર અને પાયસ (emulsion) ઉપર સંશોધન કર્યું છે. તેમના પ્રયત્નથી દિલ્હીમાં રાષ્ટ્રીય ભૌતિક પ્રયોગશાળા, પુણેમાં રાષ્ટ્રીય રસાયણ પ્રયોગશાળા, હૈદરાબાદમાં ભૂભૌતિકવિજ્ઞાનની, ગોવામાં સમુદ્રવિજ્ઞાનની, બૅંગાલુરુમાં વૈજ્ઞાનિકીની, જમશેદપુરમાં ધાતુવિદ્યાની અને પિલાણીમાં ઇલેક્ટ્રૉનિક્સની — એમ બાર રાષ્ટ્રીય પ્રયોગશાળાઓ તેમજ કાઉન્સિલ ઑવ્ સાયન્ટિફિક ઍન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ રિસર્ચના નિર્માણમાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. તેમને 1936માં ઑર્ડર ઑફ બ્રિટિશ અમ્પાયરનો ઇલકાબ આપવામાં આવ્યો હતો. 1943માં લંડનની રૉયલ સોસાયટીની ફેલોશિપ આપવામાં આવી. 1941માં નાઇટ બેચલર અને 1954માં પદ્મભૂષણથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. તેમની સ્મૃતિમાં શાંતિસ્વરૂપ ભટનાગર પુરસ્કાર અપાય છે. ભારત સરકારના ટપાલખાતાએ 1994માં તેમની ટપાલટિકિટ બહાર પાડી હતી.

અનિલ રાવલ

જ. 20 ફેબ્રુઆરી, 1894 અ. 2 માર્ચ, 1980

બહુમુખી પ્રતિભા ધરાવનાર, સાહિત્યકાર જારોસ્લાવનો જન્મ કાલ્નિક પોલૅન્ડમાં થયો હતો. 1912માં કીવ વિશ્વવિદ્યાલયમાં કાયદાશાસ્ત્રનો અભ્યાસ શરૂ કર્યો અને સાથે સાથે સંગીતશાળામાં પણ તાલીમ લેવાનું ચાલુ રાખ્યું. 1918માં તેઓ પોલૅન્ડની રાજધાની વૉર્સોમાં રહેવા ચાલ્યા ગયા. અહીં તે ઊર્મિકવિઓના ‘સ્કમાન્દર’ નામના મંડળના સહસ્થાપક બન્યા. 1923થી 1925નાં બે વર્ષ દરમિયાન તે પાર્લમેન્ટના સ્પીકરના અંગત સચિવ રહ્યા. ત્યારબાદ વિદેશ મંત્રાલયમાં જોડાયા. 1932થી 1936 દરમિયાન તેમણે જુદી જુદી મહત્ત્વની રાજકીય કામગીરી સ્વીકારી, પરંતુ બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી રાજકીય પ્રવૃત્તિમાંથી નિવૃત્તિ લીધી. 1953માં શાંતિ માટેની પોલૅન્ડની સમિતિના અધ્યક્ષ તરીકેની જવાબદારી તેમણે સંભાળી અને પાર્લમેન્ટના અધ્યક્ષ તરીકે સેવા આપી, રાજકીય પ્રવૃત્તિ સાથે સંકળાયા. 1943થી 1949 અને 1959થી 1972 એમ બે વખત તે પોલૅન્ડના લેખકસંઘના અધ્યક્ષ બન્યા. 1955થી તેમણે ‘ક્રિયેશન’ (Two rezosc) નામના સાહિત્યિક માસિકના મુખ્ય સંપાદક તરીકે કાર્યભાર સંભાળ્યો હતો. તેમનાં કાવ્યોમાં મુખ્યત્વે પોલૅન્ડનાં પ્રકૃતિદૃશ્યની ઊર્મિકવિતાનો આવિષ્કાર છે. ગદ્યલેખનના ક્ષેત્રે પણ તેમણે નિબંધો, નાટકો, જીવનચરિત્રો, ટૂંકી વાર્તાઓ, નવલકથાઓ અને ભાષાંતરો દ્વારા તમામ સ્વરૂપોમાં વૈવિધ્યપૂર્ણ ખેડાણ કર્યું છે. તેમની ટૂંકી વાર્તાઓનો સંગ્રહ ‘સ્ટોરીઝ’ (1959) તથા નવલકથા ‘ફેઇમ ઍન્ડ ગ્લૉરી’ વિશેષ ઉલ્લેખનીય છે. ત્રણ ખંડોમાં આલેખાયેલી તે નવલકથામાં 1914થી 1945 દરમિયાન પોલૅન્ડમાં વ્યાપેલી અશાંતિ અને ક્ષુબ્ધતાનું નિરૂપણ છે. તેઓ ચાર વખત સાહિત્ય માટેના નોબેલ પ્રાઇઝ માટે નામાંકિત થયા હતા. તેમને અનેક પોલિશ પારિતોષિકોથી નવાજવામાં આવ્યા હતા.

અમલા પરીખ