Tag: વ્યક્તિ વિશેષ

જ. 5 ફેબ્રુઆરી, 1905 અ. 25 સપ્ટેમ્બર, 1974

જાણીતા વ્યાયામપ્રવર્તક, વડોદરામાં ગુજરાત ક્રીડામંડળ સંસ્થાના સ્થાપક અને સંચાલક તથા સરદાર પટેલ યુનિવર્સિટી(વલ્લભવિદ્યાનગર)ના ભૂતપૂર્વ શારીરિક શિક્ષણ-નિયામક વસંતરાવનો જન્મ વડોદરામાં મરાઠી કુટુંબમાં થયો હતો. વડોદરામાં તાત્યાસાહેબ સહસ્રબુદ્ધેના શિષ્ય અને નારાયણ ગુરુની પરંપરાની કુસ્તીના તે પારંગત હતા. તેમણે પુણેના ડેક્કન જિમખાનામાં તથા વડોદરાના હિન્દવિજય જિમખાનામાં કુસ્તીનાં દંગલોમાં ભાગ લીધો હતો અને ભારે નામના પણ મેળવી હતી. મોટી ઉંમરે અમેરિકાના સ્પ્રિંગફિલ્ડની શારીરિક શિક્ષણ કૉલેજમાં અભ્યાસ કરી અનુસ્નાતકની ઉપાધિ પણ પ્રાપ્ત કરી હતી. તેમણે વડોદરામાં ગુજરાત ક્રીડામંડળ નામની રમત-સંસ્થા સ્થાપી હતી. આ ઉપરાંત તેઓ ‘કપ્તાન’ નામનું માસિક ચલાવતા હતા. તેમના દૃઢ સંકલ્પબળે અનેક પ્રતિકૂળ સંજોગો હોવા છતાં 1936માં બર્લિન ખાતે, 1948માં લંડનમાં વેમ્બ્લી ખાતે તથા 1966માં મેક્સિકો ખાતે યોજાયેલી વિશ્વ ઑલિમ્પિક રમતોનું નિરીક્ષણ કરવા પહોંચી ગયા હતા અને તેમાંથી ઘણી ઉપયોગી બાબતો અપનાવી હતી. તેઓ અપરિણીત રહીને દેશી વ્યાયામ અને રમતોના પ્રસાર અને વિકાસ માટે અવિરત કાર્યરત રહ્યા હતા. ભારતીય આદર્શ અનુસાર વ્યાયામ અને અધ્યાત્મનો વિરલ સુમેળ તેમના જીવનમાં જોવા મળે છે. તેઓ રામાયણની સંગીતમય કથાની અત્યંત હૃદયંગમ રજૂઆત કરી શકતા. દેશી વ્યાયામ અને રમતોના પ્રસાર અને વિકાસમાં બહુમૂલ્ય ફાળો નોંધાવવા બદલ તેમના અવસાન બાદ વડોદરા મહાનગરપાલિકાએ રાજમહેલ રોડથી પોલો ગ્રાઉન્ડ તરફ જતા માર્ગને ‘વસંતરાવ કપ્તાન માર્ગ’ નામ આપી તેમના પ્રદાનની સ્મૃતિ કાયમ રાખી છે.

રાજશ્રી મહાદેવિયા

જ. 4 ફેબ્રુઆરી, 1938 અ. 17 જાન્યુઆરી, 2022

ભારતીય શાસ્ત્રીય નૃત્ય કથકના સરતાજ બિરજુ મહારાજ, લખનઉના ‘કાલકા-બિંદાદન’ ઘરાનાના વંશજ હતા. તેમણે તેમના પિતા અને ગુરુ જગન્નાથ મહારાજ (અચ્છન મહારાજ) અને કાકાઓ શ્રી લચ્છુ મહારાજ તથા શંભુ મહારાજ પાસેથી નૃત્યની બારીકાઈઓ શીખી. બાળવયથી જ તેઓ પિતા સાથે નૃત્યની રજૂઆતોમાં જોડાતા. સાત વર્ષની ઉંમરથી તેમણે એકલા જ નૃત્ય પ્રસ્તુત કરવાનું શરૂ કર્યું હતું. જ્યારે નવ વર્ષની ઉંમરે તેમણે પિતાની છત્રછાયા ગુમાવી ત્યારે તેમણે પરિવારની નૃત્યની પરંપરા વિરાસત તરીકે સ્વીકારવાનું અને નૃત્યને જ જીવન સમર્પિત કરવાનું નક્કી કર્યું. એક અત્યંત પ્રતિભાશાળી કલાકાર તરીકે માત્ર તેર વર્ષની ઉંમરે તેમણે સંગીત ભારતી(નવી દિલ્હી)માં શિક્ષક તરીકે નોકરી શરૂ કરી અને થોડાંક જ વર્ષોમાં તેઓ દિલ્હીની ભારતીય કલા કેન્દ્ર(જે પાછળથી કથક કેન્દ્ર બન્યું)ના સૂત્રધાર બન્યા અને ત્યાં જ અનેક વર્ષો સુધી કાર્યરત રહ્યા. કથકની આધારભૂત શૈલીમાં ફેરફાર કર્યા વગર તેમણે તેમાં મૌલિક ભાવ અને નવી શબ્દરચનાઓ ઉમેર્યાં, આથી તેમની પ્રસ્તુતિ અલગ તરી આવી. નૃત્ય રજૂ કરતી વખતે માત્ર નૃત્ય જ ન કરવું, પણ તેને અનુરૂપ સમજ આપવાની તેમની રીતથી તેઓ જનસામાન્યના દિલ સુધી પહોંચી શક્યા. તેમના નૃત્યની ભાવનાત્મક અંગભંગિમાઓ જનસમૂહને સંમોહિત કરી દેતી. ગુરુ તરીકે તેમણે હજારો શિષ્યોને કથકની આવનારી પેઢીને તાલીમ આપી અને તૈયાર કર્યા. કથકને વિશ્વસ્તરે પહોંચાડવા ભારત અને અન્ય દેશોમાં પ્રવાસ કર્યો. નૃત્ય પ્રસ્તુતિની સાથે તે અંગેનાં વ્યાખ્યાન અને ડેમોન્સ્ટ્રેશન આપ્યાં. 1998માં તેમણે દિલ્હીમાં પોતાની નૃત્યશાળા ‘કલાશ્રમ’ની સ્થાપના કરી. આ સંસ્થાનું ધ્યેય નૃત્ય, સંગીત, ચિત્રકળા અને નાટ્યકળાની કેળવણી આપવાનું હતું. ભારતીય સિનેમામાં ‘શતરંજ કે ખિલાડી’, ‘દેવદાસ’, ‘દિલ તો પાગલ હૈ’, ‘ઉમરાવજાન’ વગેરેમાં તેમણે નૃત્યનિર્દેશક તરીકે સફળ કામગીરી બજાવી. બિરજુ મહારાજને પદ્મવિભૂષણ (1986), કાલિદાસ સન્માન (1989)થી નવાજવામાં આવ્યા હતા. 2012માં ‘વિશ્વરૂપમ્’ ફિલ્મ માટે રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર અને 2016માં ‘મોહે રંગદો લાલ’ (બાજીરાવ મસ્તાની) ગીત માટે ફિલ્મફેર ઍવૉર્ડ અપાયો હતો.

બીજલ બુટાલા

જ. 3 ફેબ્રુઆરી, 1929 અ. 14 ઑક્ટોબર, 2020

ગુજરાતી સુગમસંગીતને લોકપ્રિય બનાવનાર, કુંવર નંદલાલ મુન્શી અને અનુબહેન મુન્શીના છઠ્ઠા સંતાન તરીકે જન્મેલ કૌમુદી મુન્શીના દાદા માધવલાલ મુન્શી બ્રિટિશ વાઇસરૉય લૉર્ડ મિન્ટોના સલાહકાર સમિતિના સભ્ય હતા અને મામા રમણલાલ વસંતલાલ દેસાઈ ગુજરાતી સાહિત્યના ખૂબ જાણીતા લેખક હતા. દેખીતી રીતે જ ઘરમાં સાહિત્ય અને સંગીતનું વાતાવરણ હતું. 1950માં તેઓ બનારસ યુનિવર્સિટીમાંથી સંગીતમાં સ્નાતક થયા ત્યારે સમાજ ગાયિકાઓને પ્રોત્સાહન આપે તેવો ન હતો. 21 વર્ષની વયે રેડિયો પર ગાયિકા બનવાના સપના સાથે તેઓ મુંબઈ આવ્યાં. હિન્દીભાષી હોવાના લીધે ગુજરાતી ગાવાનું ખૂબ કપરું હોવા છતાં શ્રી ર. વ. દેસાઈના માર્ગદર્શન હેઠળ અને ભાઈ અક્ષય દેસાઈના પીઠબળથી તેમણે ખૂબ પરિશ્રમ કર્યો. 1952માં તેમણે ઑલ ઇન્ડિયા રેડિયોમાં ઓડિશન આપ્યાં અને પસંદગી પણ પામ્યાં. મુંબઈમાં તેમને વિરલ સંગીતસર્જકો શ્રી અવિનાશ વ્યાસ, શ્રી દિલીપ ધોળકિયા, શ્રી અજિત મર્ચન્ટ વગેરેનો સહવાસ સાંપડ્યો. પરિવારોના વિરોધ વચ્ચે તેઓ શ્રી નીનુ મજુમદાર સાથે લગ્નગ્રંથિથી જોડાયાં. સાહિત્ય અને સંગીતને વરેલી આ જોડીએ ગુજરાતની અસ્મિતાને છાજે એવાં અસંખ્ય સુંદર સ્વરાંકનો અને ગીતોથી ગુજરાતી સુગમસંગીતને સમૃદ્ધ કર્યું. તે સમયનાં ઠૂમરીક્વીન ગણાતાં શ્રી સિદ્ધેશ્વરી દેવી પાસે તેમણે તાલીમ લીધી. જાણીતા સંગીતકાર તાજ અહેમદ ખાન પાસે ગઝલ ગાયકીની તાલીમ લીધી. લગભગ 50 વર્ષની સંગીત કારકિર્દી ધરાવનાર અને ગાતી વખતે દરેક ભાવને આત્મસાત્ કરી જાણનાર કૌમુદીબહેન ગુજરાતની ‘બુલબુલ’ (Nightangle of Gujarat) કહેવાયાં. તેઓ એવા જૂજ કલાકારોમાંનાં એક હતાં કે જે ગરબો, ગઝલ કે ઠૂમરી – દરેકને અસરકારક રીતે રજૂ કરી શકતાં. ગાનપ્રકારો દાદરા, ચૈતી, કજરી, ભોજપુરી લોકગીતો દરેકમાં તે નિપુણ હતાં. દૂરદર્શન અને ઑલ ઇન્ડિયા રેડિયો પર તેમણે ઘણા કાર્યક્રમો આપ્યા. 1952માં HMV દ્વારા તેમનું ગરબાનું આલબમ બહાર પાડવામાં આવ્યું હતું. તેમની અનેક રચનાઓને કંઠ આપ્યો છે જેમાં ‘ગુજરાત મોરી મોરી રે’, ‘ઓ શ્રીનાથજી ચોર્યાસી રંગનો સાથિયો’, ‘સાચી રે મારી સત રે ભવાની મા’ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

બીજલ બુટાલા