Category: વાચન સમૃદ્ધિ

જ. 11 જાન્યુઆરી, 1927 અ. 30 એપ્રિલ, 2020

ગુજરાતી સાહિત્યનાં અગ્રગણ્ય નવલકથાકાર, નવલિકાકાર અને નિબંધકાર કુન્દનિકા કાપડિયાનો જન્મ લીંબડીમાં થયો હતો. પિતા નરોત્તમદાસ અને માતા રંભાબહેન. તેમનું પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણ પંચમહાલના ગોધરામાં થયું હતું. તેમણે ભાવનગરની શામળદાસ કૉલેજમાંથી 1948માં બી.એ.ની પદવી મેળવી. તેમણે 1942માં ‘હિંદ છોડો’ લડતમાં ભાગ લીધો હતો, આથી તેમને જેલ પણ થઈ હતી. તેમણે લખેલી પહેલી વાર્તા ‘જન્મભૂમિ’એ યોજેલી આંતરરાષ્ટ્રીય વાર્તાસ્પર્ધામાં દ્વિતીય સ્થાને આવી હતી. તેમણે 1955માં ‘યાત્રિક’ સામયિક શરૂ કર્યું હતું. તેઓ 1962થી 1980 સુધી ‘નવનીત’ સામયિકનાં સંપાદક હતાં. તેમણે 1968માં કવિ મકરંદ દવે સાથે લગ્ન કર્યાં. તેમના સર્જનમાં પ્રકૃતિ, પ્રેમ, માનવીય સંવેદના અને મૂલ્યો જોવા મળે છે. સમાજમાં થતા નારીશોષણ સામે વિદ્રોહની કથા ‘સાત પગલાં આકાશમાં’ તેમની બહુચર્ચિત નવલકથા છે. આ નવલકથાએ તેમને આગવી ઓળખ આપી છે. તેમનું તખલ્લુસ ‘સ્નેહધન’ હતું. તેમણે ‘પ્રેમનાં આંસુ’, ‘વધુ ને વધુ સુંદર’, ‘કાગળની હોડી’ જેવા વાર્તાસંગ્રહો, ‘અગનપિપાસા’, ‘પરોઢ થતાં પહેલાં’, ‘સાત પગલાં આકાશમાં’ જેવી નવલકથાઓ અને ‘દ્વાર અને દીવાલ’, ‘ચંદ્ર તારા વૃક્ષ વાદળ’ જેવા નિબંધસંગ્રહો આપ્યા છે. ‘પુરુષાર્થને પગલે’, ‘કિશોર ડિટેક્ટિવ’, ‘વસંત આવશે’ વગેરે જેવા અનુવાદ તેમની પાસેથી મળ્યા છે. ‘પરમ સમીપે’ પ્રાર્થનાસંગ્રહ છે. વલસાડથી ધરમપુર જવાના રસ્તે નંદિગ્રામ આશ્રમની સ્થાપના કરી તેમણે અને તેમના પતિ મકરંદભાઈએ આદિવાસી સમાજની સેવા આરંભી હતી. મકરંદભાઈના દેહાવસાન પછી કુન્દનિકાબહેને આશ્રમનું સંચાલન કર્યું હતું. તેમના સર્જનને ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ અને ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી દ્વારા પોંખવામાં આવ્યાં છે. 1984માં તેમને ધનજી કાનજી ગાંધી સુવર્ણચંદ્રક આપવામાં આવ્યો હતો. 1985માં ‘સાત પગલાં આકાશમાં’ માટે સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હીનો પુરસ્કાર મળ્યો હતો.

અનિલ રાવલ

જ. 10 જાન્યુઆરી, 1896 અ. 12 જાન્યુઆરી, 1966

મહારાષ્ટ્રના અગ્રગણ્ય સ્વાતંત્ર્યસેનાની, રાજકારણી અને સમાજસુધારક. તેમનું પૂરું નામ નરહર વિષ્ણુ ગાડગીલ. તેઓ ‘કાકાસાહેબ’ના હુલામણા નામથી પણ ઓળખાતા. જન્મ મંદસૌરના મલ્હારગઢમાં. શિક્ષણનો પ્રારંભ વેદ પાઠશાળામાં કર્યા બાદ પુણેના નૂતન મરાઠી વિદ્યાલયમાંથી મૅટ્રિક પાસ થઈ ઉચ્ચશિક્ષણ માટે વડોદરા કૉલેજમાં અને ત્યારબાદ પુણેની ફર્ગ્યુસન કૉલેજમાંથી સ્નાતકની ઉપાધિ મેળવી. બે વર્ષ બાદ એલએલ.બી.ની ઉપાધિ મેળવી અને થોડા સમય માટે ટિળક મહાવિદ્યાલયમાં શિક્ષક તરીકે જોડાયા અને 1920થી રાષ્ટ્રીય કૉંગ્રેસના કાર્યમાં ઓતપ્રોત થઈ ગયા. 1921થી શરૂ થયેલી બધી રાષ્ટ્રીય ચળવળમાં ભાગ લીધો અને લગભગ પાંચ વરસ ઉપરાંત જેલ પણ ભોગવી. ત્રણ દાયકા સુધી તેઓ કૉંગ્રેસ પક્ષમાં પદાધિકારી હતા. તેઓ પુણે જિલ્લા કૉંગ્રેસ સમિતિના મંત્રી, અખિલ ભારતીય કૉંગ્રેસ સમિતિના સભ્ય, ભારતીય લેજિસ્લેટિવ કાઉન્સિલના સભ્ય અને 1934થી 37 દરમિયાન કેન્દ્રીય ધારાસભાના સભ્ય રહ્યા હતા. તેઓ 1937થી 1945 સુધી મહારાષ્ટ્ર પ્રદેશ કૉંગ્રેસ કમિટીના પ્રમુખ રહ્યા અને 1945થી 1947 સુધી કૉંગ્રેસ લેજિસ્લેટિવ પાર્ટીના સેક્રેટરી રહ્યા. આ ઉપરાંત 1947થી 1950 સુધી નહેરુના મંત્રીમંડળમાં ઊર્જામંત્રી રહ્યા. 1958થી 1962 દરમિયાન પંજાબના રાજ્યપાલ રહ્યા અને નિવૃત્તિ બાદ 1964થી 1966 સુધી ‘સાવિત્રીબાઈ ફુલે પૂના વિશ્વવિદ્યાલય’ના કુલપતિ તરીકે રહ્યા. તેમણે મરાઠી સાહિત્યમાં પણ નોંધપાત્ર યોગદાન આપ્યું છે, આથી જ 1962ના મરાઠી સાહિત્ય સંમેલનના પ્રમુખ તરીકે તેમની વરણી કરવામાં આવેલી. તેમણે ‘હનારાવ’ તખલ્લુસથી સામયિકોમાં રાજકારણ, અર્થશાસ્ત્ર, કાયદો અને બંધારણીય વિકાસ ઉપર ઘણા લેખો લખ્યા હતા. તેમનાં પ્રસિદ્ધ થયેલાં પુસ્તકો પૈકી ‘પથિક’ (2 ભાગમાં આત્મકથા), ‘લાલ કિલ્લાચ્યા  છાયેત’, ‘કાહી મોહરા કાહી મોતી’ (ભારતીય નેતાઓનાં રેખાચિત્રો) તથા ‘માઝે સમકાલીન’ નોંધપાત્ર છે. સામાજિક સુધારણા અંગે ઉદાર વિચારસરણી ધરાવતા હોવાથી જ્ઞાતિસંસ્થાના વિરોધી હતા. અસ્પૃશ્યતાના દૂષણનો વિરોધ કરી 1929ના પુણેનું પાર્વતી મંદિર અછૂતો માટે ખુલ્લું  મૂકવાની ચળવળ પણ ચલાવેલી. આ ઉપરાંત વિધવા સ્ત્રીઓની સ્થિતિ સુધારવાના પણ હિમાયતી રહ્યા હતા.

રાજશ્રી મહાદેવિયા