Tag: અધિકરણ

જમીન પર વસતું સૌથી મહાકાય, સૂંઢવાળું સસ્તન પ્રાણી.

હાથીની બે જાતિઓ છે : ૧. એશિયન હાથી, ૨. આફ્રિકન હાથી. એશિયન હાથી તે ભારત, શ્રીલંકા, મ્યાનમાર, સિયામ, મલાયા અને સુમાત્રામાં વસતા હાથી. ભારતમાં ઉત્તરાખંડ, આસામ, ઝારખંડ, ઓડિશા, કર્ણાટક, કેરળ વગેરે રાજ્યોમાં હાથી વસે છે. ભારતીય હાથીની ઊંચાઈ ૨.૫થી ૩ મીટર, લંબાઈ ૮ મીટર (સૂંઢથી પૂંછડી સુધીની) અને વજન ૩૦૦૦થી ૩૬૦૦ કિગ્રા. જેટલું હોય છે. આફ્રિકન હાથી આ હાથી કરતાં વધારે મોટા અને વધારે વજન ધરાવે છે. ભારતીય હાથીની જાતિમાં નર અને માદા દેખાવે સરખાં લાગે છે. ફેર માત્ર એટલો કે નર હાથીને મોટા હાથીદાંત હોય છે જ્યારે માદાને સાવ નાના. આફ્રિકન હાથીમાં નર તથા માદા બંનેને મોટા હાથીદાંત હોય છે. હાથીદાંતનો ઉપયોગ કરી તે ખોરાક મેળવે છે અને પોતાનું રક્ષણ કરે છે. તેની લંબાઈ પરથી હાથીની ઉંમર જાણી શકાય છે. હાથીની સૂંઘવાની શક્તિ જોવાની અને સાંભળવાની શક્તિ કરતાં વધારે તીવ્ર હોય છે. હાથીને થાંભલા જેવા ચાર પગ અને પગના તળિયે માંસલ ગાદી હોય છે. તે ૪થી ૫ આંગળીઓ ધરાવે છે.

આફ્રિકન હાથી

સસ્તન પ્રાણીઓમાં હાથીની વિશેષતા તે તેની સૂંઢ છે. સૂંઢ એનું નાક છે. તેના આગળના ભાગમાં બે નસકોરાંનાં છિદ્રો અને બે ઓષ્ઠ આવેલાં હોય છે. સૂંઢના છેડે આંગળી જેવો લંબગોલક હોય છે. આફ્રિકન હાથીમાં સૂંઢના છેડે બે ગોલક હોય છે. આ ગોલકની મદદથી તે સોય જેવી ઝીણી વસ્તુ પકડી શકે છે. સૂંઢમાં હાડકાં હોતાં નથી. તે મજબૂત સ્નાયુઓની બનેલી હોય છે. તેના વડે હાથી ખોરાક પકડીને પોતાના મોંમાં મૂકી શકે છે. તેનાથી હાથી મોટાં ઝાડ ઉખેડી શકે છે અને ભારે વજન ઊંચકી શકે છે. વળી તે સૂંઢથી પોતાનાં બચ્ચાંને પંપાળીને વહાલ પણ કરી શકે છે. હાથી શાકાહારી પ્રાણી છે અને પોતાના મોટા શરીરને ટકાવવા ખૂબ માત્રામાં (રોજનો લગભગ ૧૫૦ કિગ્રા. જેટલો) ખોરાક લે છે. ખોરાકમાં તે ડાળીડાળખાં, કૂંપળો, પાંદડાં તથા ફળો લે છે. શેરડી તેનો પ્રિય ખોરાક છે. ખોરાકને ચાવવા માટે તેના મોંમાં મોટી મોટી ૬ જોડ દાઢો હોય છે. એ દાઢો ઘસાઈ જાય તો ત્યાં નવી દાઢો ફૂટે છે. હાથી ખૂબ જોરાવર પ્રાણી છે. હાથીનું સરેરાશ આયુષ્ય ૪૦ વર્ષનું હોય છે; પરંતુ ક્યારેક તેઓ આશરે ૭૦ વર્ષ સુધી પણ જીવે છે. ગણપતિના મસ્તકની જગાએ હાથીનું માથું મુકાયેલ છે. તે અંગેની પૌરાણિક કથા પણ છે. હાથી બુદ્ધિશાળી અને સારી યાદશક્તિ ધરાવતું ચતુર પ્રાણી ગણાય છે. તેથી કદાચ હાથીનું મસ્તક ગણપતિ માટે પસંદ કરાયું હોય એવું અનુમાન પણ થઈ શકે.

અંજના ભગવતી

(સંક્ષિપ્ત લેખ. વધુ વિગત માટે જુઓ : ગુજરાતી બાળવિશ્વકોશ, ભાગ-10, હાથી, પૃ. 154)

મધ્ય યુરોપમાં આવેલો નાનો દેશ. તે ૪૭° ૦૦´ ઉ. અ. અને ૨૦° ૦૦´ પૂ. રે. પર વિસ્તરેલો છે. તે લગભગ ૯૩,૦૩૨ ચોકિમી. જેટલો વિસ્તાર આવરી લે છે. તેની ઉત્તરે સ્લોવાકિયા, ઈશાને યુક્રેન, પૂર્વમાં રુમાનિયા, દક્ષિણે ક્રોએશિયા અને સર્બિયા, નૈર્ઋત્યમાં સ્લોવેનિયા તથા પશ્ચિમે ઑસ્ટ્રિયા જેવા દેશો આવેલા છે. હંગેરીનું પાટનગર બુડાપેસ્ટ છે. હંગેરીની વસ્તી ૯૬,૩૦,૦૦૦ (૨૦૨૫, આશરે) જેટલી છે.

પ્રાકૃતિક દૃષ્ટિએ દેશના ભૂપૃષ્ઠને ચાર વિભાગોમાં વહેંચી શકાય : (૧) વિશાળ મેદાન, (૨) ટ્રાન્સડેન્યૂબિયા, (૩) નાનું મેદાન, (૪) ઉત્તરનો ઉચ્ચપ્રદેશ. ડેન્યૂબ અહીંની મુખ્ય નદી છે. ડેન્યૂબ નદી પડોશી દેશો સાથેના જળવ્યવહારમાં ખૂબ ઉપયોગી બની રહે છે. હંગેરીના પશ્ચિમ ભાગમાં મધ્ય યુરોપનું સૌથી મોટું સરોવર બાલાટોન (૫૯૬ ચોકિમી.) આવેલું છે. તેનું કદ એટલું વિશાળ છે કે તે ‘હંગેરિયન સી’ (sea) તરીકે ઓળખાય છે ! પ્રવાસીઓ માટેનું કુદરતી સૌંદર્યથી ભરપૂર એ પ્રિય સ્થળ છે. વેલેન્સી અહીં આવેલું અન્ય જાણીતું સરોવર છે. અહીં પક્ષીઓની અનેક જાતિઓ જોવા મળે છે. અહીં ઉનાળા ગરમ અને શિયાળા ઠંડા રહે છે. અહીં સરેરાશ વરસાદ ૬૦૦ મિમી. જેટલો પડે છે.

બુડાપેસ્ટની યુનિવર્સિટી ઑવ્ ટૅક્નૉલૉજી ઍન્ડ ઇકૉનૉમિક્સ, હંગેરીનો રાષ્ટ્રીય પોશાક અને નૃત્ય

દેશમાં ખનિજસંપત્તિ વિપુલ પ્રમાણમાં ઉપલબ્ધ છે. અહીંથી લોહઅયસ્ક, બૉક્સાઇટ અને મૅંગેનીઝનાં ખનિજો, ખનિજતેલ અને કુદરતી વાયુ મળી રહે છે. હંગેરીના મુખ્ય કૃષિપાકોમાં મકાઈ, ઘઉં, જવ, સૂરજમુખીનાં ફૂલ, સફરજન, બટાકા અને શર્કરા-કંદનો સમાવેશ થાય છે. હંગેરીમાં સડકમાર્ગો તથા રેલમાર્ગની સુવિધા સારી છે. નદીઓ દ્વારા જળવ્યવહાર ચાલે છે. બુડાપેસ્ટ ખાતે આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈ મથક આવેલું છે. ૧૭૮૨માં સ્થપાયેલી યુનિવર્સિટી ઑવ્ ટૅક્નૉલૉજી દુનિયાની જૂનામાં જૂની યુનિવર્સિટી છે. દેશમાં લગભગ ૭૭૬ જેટલાં મ્યુઝિયમ અને કલાદીર્ઘાઓ આવેલાં છે. ‘રેડ પેપરિકા’(red paparika) ખાસ હંગેરીમાં જ ઉગાડેલાં મરચાંમાંથી બનાવવામાં આવે છે. તે હંગેરીનો રાષ્ટ્રીય તેજાનો ગણાય છે. સૉકર, સ્વિમિંગ જેવી રમતો અહીં પ્રિય છે. અહીં વારતહેવારે સંગીતના જલસાઓ યોજાય છે. પાટનગર બુડાપેસ્ટ હંગેરીનું સૌથી મોટું શહેર છે. આખું શહેર ભવ્ય ઐતિહાસિક સ્થાપત્યોથી ભરેલું છે. અહીં ગૉથિક શૈલી, બરોક શૈલી અને નિયો-રોમન તથા નિયો-ક્લાસિકલ શૈલીનાં કલાત્મક સ્થાપત્યો તથા ઇમારતો આવેલાં છે. અહીંનાં જોવાલાયક સ્થળોમાં અનોખું સ્થાપત્ય ધરાવતું ફિશરમૅન્સ બાસ્ટિયન મુખ્ય છે. આ ટાવર પરથી ડેન્યૂબ નદી, માર્ગરેટ આઇલૅન્ડ, પાર્લમેન્ટ હાઉસનું વિહંગમ દૃશ્ય નજરે પડે છે.

અમલા પરીખ

(સંક્ષિપ્ત લેખ. વધુ વિગત માટે જુઓ : ગુજરાતી બાળવિશ્વકોશ, ભાગ-10, હંગેરી, પૃ. 145)

મધ્ય એશિયાનાં પહાડી ક્ષેત્રોમાં આવેલું સૌથી પ્રાચીન શહેર અને ઉઝબેકિસ્તાન દેશનું પાટનગર તથા ઔદ્યોગિક અને સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર. વિસ્તાર : 335 ચો.કિમી.. તે આશરે 41° 20´ ઉ. અ. અને 69° 18´ પૂ. રે. પર ટિએન શાન પર્વતોની તળેટીના ચિરચિક નદી ઉપરના મોટા રણદ્વીપમાં સમુદ્રસપાટીથી આશરે 478 મીટરની ઊંચાઈએ આવેલું છે. સોવિયેત સંઘના વિઘટન પછી ઉઝબેકિસ્તાને ડિસેમ્બર, 1991માં સ્વાતંત્ર્ય મેળવ્યું. પણ આ પહેલાં સોવિયેત સંઘની સત્તા દરમિયાન તાશ્કંદે ઘણી પ્રગતિ સાધી હતી. આ નગર લાંબા અને સૂકા ઉનાળા તેમજ ટૂંકા શિયાળાવાળી ખંડીય આબોહવા ધરાવે છે. તેનું જાન્યુઆરી તથા જુલાઈનું સરેરાશ તાપમાન અનુક્રમે લગભગ 2° સે. અને 25° સે. જેટલું રહે છે. તેના વાર્ષિક વરસાદનું પ્રમાણ લગભગ 375 મિમી. જેટલું રહે છે. તે પર્વતીય પ્રદેશો વચ્ચે આવેલું છે, તેના રાજમાર્ગો પર અને ઠેકઠેકાણે આવેલાં ઉદ્યાનોમાં વૃક્ષોની હરિયાળી વિકસાવવામાં આવેલી તેથી તાશ્કંદ દુનિયાનાં અતિ હરિયાળાં નગરો પૈકીનું એક ગણાય છે. જ્યારે હવામાન સ્વચ્છ હોય, ત્યારે અહીંથી ચિત્કલ પર્વતોનાં હિમાચ્છાદિત શિખરો દૃષ્ટિગોચર થાય છે. વળી તેની આસપાસ અનેક જોવાલાયક સ્થળો આવેલાં છે. ટૂંકમાં, આ શહેરનું વાતાવરણ હંમેશાં શાંત, ઠંડું અને આનંદદાયક રહે છે. આથી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરના મેળાવડા અથવા તો રાજકીય મંત્રણા માટેની શિખર પરિષદો ભરવા માટે તે અનુકૂળ સ્થળ ગણાય છે. તે માટેની બધી જ સુવિધાઓ આ નગરમાં ઉપલબ્ધ છે.

તાશ્કંદપ્રદેશનાં કપાસ પકવતાં ક્ષેત્રો : એક દૃશ્ય

1966ના ધરતીકંપથી આ નગરનાં લગભગ 75,000 કુટુંબોને અસર થઈ હતી. ધરતીકંપથી થયેલી તારાજી પછી આ શહેરને નવેસરથી અને નવીન સ્થાપત્યશૈલીથી બાંધવામાં આવ્યું છે. તેની લગભગ 15% ઇમારતો બે માળવાળી અને 35% ઇમારતો નવ માળવાળી છે. શહેરની મધ્યમાં સત્તર માળવાળી હોટેલ છે. નગરનાં નવાં રહેઠાણો, કચેરીઓ અને સંકુલો ખૂબ જ મજબૂત છે, ધરતીકંપ સામે ટક્કર ઝીલી શકે તેવી રચના તેઓ ધરાવે છે. તાશ્કંદ ભારે ઇજનેરી ઉદ્યોગો ઉપરાંત રેશમી અને સુતરાઉ કાપડની મિલો પણ ધરાવે છે. આ સિવાય અહીં યંત્રો, મશીનટૂલ્સ, તૈયાર કપડાં, પગરખાં, ચામડાંની બનાવટો, રસાયણો, તમાકુ, ખાદ્ય પદાર્થો વગેરેને લગતા ઉદ્યોગોનો વધુ વિકાસ થયો છે. આ નગર રેલ, સડક અને હવાઈ માર્ગોનું મુખ્ય મથક છે. ઔદ્યોગિક એકમો ઉપરાંત તે શિક્ષણ અને સંશોધનની સંસ્થાઓ ધરાવે છે. વળી અહીં સંસ્કૃતિ અને કળાને લગતી પ્રવૃત્તિઓ પણ થાય છે. સૂર્યશક્તિના ઉપયોગના વિકાસને લગતાં સંશોધનોમાં તે અગ્રેસર રહ્યું છે. અહીનાં પંદરમી-સોળમી સદીનાં સૈનિકાગારોનાં અને સત્તરમી સદીનાં કુકેલ્ડાશની મદરેસાનાં સ્થાપત્યો વિશ્વવિખ્યાત છે. 2025માં શહેરની વસ્તી 31,64,000 (આશરે) હતી.

બીજલ પરમાર

ગુજરાતી વિશ્વકોશ, વૉલ્યુમ ભાગ-8