Tag: અધિકરણ

સમાચાર આપતું સામયિક.

‘અખબાર’ શબ્દ ‘ખબર’નું બહુવચન છે. તે પરથી તેનો અર્થ ખબર કે સમાચાર આપનારું પત્ર થાય. કાગળ પર છપાઈને આવતું હોઈ તેને ‘છાપું’ પણ કહેવામાં આવે છે. સંસ્કૃતમાં ખબર કે સમાચારને ‘વર્તમાન’ કહેવામાં આવે છે, તેથી છાપેલા સમાચારને ‘વર્તમાનપત્ર’ કહેવામાં આવે છે. અખબાર સમાચાર મેળવવા અને લખવા માટે પત્રકારોને રાખે છે. એમાં મોટા ભાગના હેવાલ-લેખકો હોય છે, જેઓ રોજેરોજ બનતી મહત્ત્વની ઘટનાઓ વિશે લખે છે. દેશ-વિદેશના સમાચાર તેઓ સમાચારસંસ્થાઓ પાસેથી મેળવે છે. ૧૪મી સદીમાં ચીનમાં છાપકામની શોધ થઈ અને જર્મનીના જૉન ગૂટનબર્ગે ધાતુના ટાઇપ બનાવ્યા, તે પછી અખબારનો જન્મ થયો. અંગ્રેજી ભાષાનું પ્રથમ અખબાર ‘વીકલી ન્યૂઝ’ નેથાનીઅલ બટર નામના પત્રકારે ઈ. સ. ૧૬૨૨માં બ્રિટનમાં શરૂ કર્યું. ઈ. સ. ૧૬૯૦માં કેની બેન્જામિન હેરિસે અમેરિકાનું પ્રથમ અખબાર ‘પબ્લિક અકરન્સીઝ – બોથ ફૉરિન ઍન્ડ ડોમેસ્ટિક’ પ્રગટ કર્યું. ભારતમાં પહેલું અખબાર અંગ્રેજી ભાષામાં પ્રગટ થયું. ઈ. સ. ૧૭૮૦માં જેમ્સ ઑગસ્ટસ હીકીએ ‘બૅંગાલ ગૅઝેટ ઑર કલકત્તા જનરલ ઍડ્વર્ટાઇઝર’ નામથી તે પ્રગટ કર્યું. કૉલકાતા પછી ચેન્નાઈ અને મુંબઈથી પણ આ અખબાર શરૂ થયું. સૌથી પહેલું ભારતીય સમાચારપત્ર ઈ. સ. ૧૮૧૬માં ગંગાધર ભટ્ટાચાર્યે ‘બૅંગાલ ગૅઝેટ’ બંગાળી ભાષામાં પ્રગટ કર્યું.

અદ્યતન મુદ્રણપદ્ધતિ

પહેલું ગુજરાતી વર્તમાનપત્ર ઈ. સ. ૧૮૨૨ની પહેલી જુલાઈએ મુંબઈથી પ્રગટ થયું. શ્રી ફરદૂનજી મર્ઝબાને ‘શ્રી મુમબઈનાં શમાચાર’ નામનું અઠવાડિક પત્ર શરૂ કર્યું. ઈ. સ. ૧૮૩૨ની ત્રીજી જાન્યુઆરીએ એને દૈનિકમાં ફેરવી નાખ્યું. ભારતની આઝાદીના સમયમાં અખબારોએ ઘણી મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. ઈ. સ. ૧૮૮૧માં બાળ ગંગાધર ટિળકે મરાઠી ભાષામાં ‘કેસરી’ અને ‘મરાઠા’ અખબારો પ્રસિદ્ધ કર્યાં, તો ૧૯૧૯માં મહાત્મા ગાંધીએ ‘યંગ ઇન્ડિયા’ અને ‘નવજીવન’ નામનાં અઠવાડિક શરૂ કર્યાં. અખબાર શરૂ કરતાં પહેલાં અખબારનું નામ, પ્રકાશનનું સ્થળ, તંત્રી, મુદ્રક, પ્રકાશક અને માલિકનાં નામ-સરનામાં સરકારમાં નોંધાવવાં પડે છે. વીસમી સદીમાં સંદેશાવ્યવહારમાં અને ટૅક્નૉલૉજીમાં ક્રાંતિકારી શોધો થવાથી અખબારનાં રૂપરંગ, કદ, સચિત્રતા, ગોઠવણી વગેરેમાં ઘણું પરિવર્તન આવ્યું છે.

અમલા પરીખ

(સંક્ષિપ્ત લેખ. વધુ વિગત માટે જુઓ : ગુજરાતી બાળવિશ્વકોશ, ભાગ-1, અખબાર, પૃ. 5)

ઇઝરાયલનું જેરૂસલેમ પછીનું સૌથી મોટું શહેર. ભૌગોલિક સ્થાન : 32° 05´ ઉ. અ. અને 34° 48´ પૂ. રે.. મધ્યપૂર્વનું આ અત્યાધુનિક શહેર ઇઝરાયલનું મુખ્ય વ્યાપારી, નાણાકીય, ઔદ્યોગિક અને રાજકીય કેન્દ્ર છે. તે ભૂમધ્ય સમુદ્રના દરિયાકાંઠે નૈઋત્ય તરફ આશરે 80 કિમી. તથા જેરૂસલેમથી વાયવ્ય હાઇફાથી આશરે 56 કિમી. દૂર આવેલું છે. વિસ્તાર : 1516 ચોકિમી., તેની વસ્તી : 41,56,000 (2023, આશરે) છે. ઇઝરાયલની રચના પહેલાં તે એકમાત્ર યહૂદી વસ્તી ધરાવતું નગર હોઈને તેના મધ્યવર્તી સ્થાનને લઈને તે વ્યાપારી, રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિઓનું સૌથી વધારે મહત્ત્વનું કેન્દ્ર બની રહ્યું હતું. ઔદ્યોગિક કેન્દ્ર તરીકેના તેના વિકાસમાં મોટી સંખ્યામાં બહારથી આવેલ ટૅકનિકલ અને સંચાલકીય કૌશલ ધરાવતા લોકો અને મૂડીએ મહત્ત્વનો ભાગ ભજવ્યો છે. કાપડ, ઇલેક્ટ્રૉનિક્સ, ખાદ્ય-પ્રક્રમણ, રસાયણ, દવાઓ તથા યંત્રોના ઉત્પાદનને લગતા ઉદ્યોગો અહીં મુખ્ય છે. બૅંકો, શૅરબજાર, ચેમ્બર ઑવ્ કૉમર્સ તથા શ્રમ-સંઘનાં વડાં મથકો પણ તેલ-અવીવ ખાતે આવેલ છે. દેશના તમામ રાજકીય પક્ષોની વડી કચેરીઓ પણ અહીં છે. તેલ-અવીવમાંથી તમામ મુખ્ય અખબારોનું પ્રકાશન થાય છે.

ભૂમધ્ય સમુદ્રના કિનારે તેલ-અવીવ શહેર

1933માં હાઇફા ખાતે આધુનિક બંદરની શરૂઆત થતાં તેલ-અવીવ તથા જાફા ખાતેનાં નાનાં બંદરો બંધ કરવામાં આવ્યાં. રેલ માર્ગે તે હાઇફા, જેરૂસલેમ તથા બેરસેબા સાથે સંકલિત છે. ઇઝરાયલનાં તમામ નગરો સાથે તે અદ્યતન વિશાળ માર્ગોથી જોડાયેલું છે. લૉડ તેનું આંતરરાષ્ટ્રીય વિમાની મથક છે. ઇલાથ તથા ગેલીલી સાથેનો વિમાની સંપર્ક સ્થાનિક હવાઈ મથકેથી થાય છે. ઇઝરાયલની કલા અને રંગમંચની પ્રવૃત્તિઓનું કેન્દ્ર પણ તેલ-અવીવ બની રહ્યું છે. ત્યાં આવેલાં હાબીમા અને ચૅમ્બર નાટ્યગૃહો સુપ્રસિદ્ધ છે. ઇઝરાયલી ફિલહાર્મોનિક ઑરકેસ્ટ્રા તથા ઑપેરા પણ અહીંનું આકર્ષણ છે. તેલ-અવીવ યુનિવર્સિટીની સ્થાપના 1956માં થઈ. ‘શેલોમ ટાવર્સ’ નામની 32 માળની બહુમાળી ઇમારત યુનિવર્સિટીના કૅમ્પસની આભામાં વધારો કરે છે. તેનો શરૂઆતનો વિકાસ જાફાથી દૂર ઉત્તર તરફ મુગરાબી ચૉક સુધીનો હતો. 1930ના દાયકા દરમિયાન દરિયાકાંઠાની સાંકડી રેતાળ પટ્ટીને પગલે પગલે ઉત્તરમાં આવેલ યાર્કોન નદી સુધી તે વિસ્તર્યું. દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ (1939–45) પછી યહૂદી વસાહતીઓના ધસારાને સમાવવા માટે નવાં ઉપનગરો રચવામાં આવ્યાં અને તેનો વિસ્તાર નગરની પૂર્વ દિશાએ આગળ વધ્યો.

નવનીત દવે

(સંક્ષિપ્ત લેખ. વધુ વિગત માટે જુઓ : ગુજરાતી વિશ્વકોશ, વૉલ્યુમ ભાગ-8, તેલ-અવીવ, પૃ. 922 અથવા જુઓ https://gujarativishwakosh.org/તેલ-અવીવ/)

ચીનના અગ્નિભાગમાં દરિયાકાંઠે આવેલો ટાપુ-વિસ્તાર. તે ૨૨° ૨૦´ ઉ. અ. અને ૧૧૪° ૧૫´ પૂ. રે.ની આજુબાજુનો ૧,૦૯૧ ચોકિમી. જેટલો ભૂમિવિસ્તાર આવરી લે છે. આ શહેર ઝૂ જિયાંગ (પર્લ) નદીના મુખ પર વસેલું છે. હૉંગકૉંગ ચીનની મુખ્ય ભૂમિ સાથે જોડાયેલ દ્વીપકલ્પ તેમ જ ૨૩૫ જેટલા ટાપુઓથી બનેલું છે. હૉંગકૉંગ નામ હેઠળ કાઉલૂન દ્વીપકલ્પ, હૉંગકૉંગ ટાપુ તથા બીજા ઘણા ટાપુઓનો સમાવેશ થાય છે. મુખ્ય ભૂમિ પર પણ તે બે વિભાગોમાં વહેંચાયેલું છે. ઉત્તર વિભાગ હૉંગકૉંગ તરીકે ઓળખાય છે, જ્યારે દક્ષિણ વિભાગ કાઉલૂન દ્વીપકલ્પ તરીકે. વિક્ટોરિયા શહેર હૉંગકૉંગનું પાટનગર ગણાય છે. હૉંગકૉંગની વસ્તી આશરે ૭૫,૧૦,૦૦૦ (૨૦૨૫, આશરે) જેટલી છે. આજનું હૉંગકૉંગ પ્રાચીન કાળથી ઓગણીસમી સદીના પૂર્વાર્ધકાળ સુધી ચીનનો જ એક ભાગ રહેલું. ચીન સાથેના સંધિકરાર મુજબ ગ્રેટબ્રિટને ૧૮૪૨માં હૉંગકૉંગ ટાપુનો અને ૧૮૬૦માં કાઉલૂન દ્વીપકલ્પનો કબજો મેળવેલો. ૧૮૯૮માં ચીને ગ્રેટબ્રિટનને ૯૯ વર્ષના પટ્ટા તરીકે પરવાનો કરી આપેલો. ૧૮૯૮થી ૧૯૯૭ સુધી તે ગ્રેટબ્રિટનની જાગીર તરીકે રહેલું. ૧-૭-૧૯૯૭એ ગ્રેટબ્રિટને હૉંગકૉંગનો કબજો ચીનને તબદીલ કરી આપ્યો ત્યારથી તે ચીનના કબજા હેઠળ છે.

વિક્ટોરિયા શિખર પરથી દેખાતું હૉંગકૉંગ અને ઝૂ જિયાંગ નદીનું દૃશ્ય

હૉંગકૉંગનું ભૂપૃષ્ઠ ઓછીવત્તી ઊંચાઈવાળી ટેકરીઓથી બનેલું છે. હૉંગકૉંગ ટાપુ પરનું વિક્ટોરિયા શિખર ૫૫૪ મી.ની ઊંચાઈ ધરાવે છે. દરિયાકિનારો ખાંચાખૂંચીવાળો અને ખડકાળ છે. મુખ્યભૂમિના કિનારે નાનાં નાનાં બંદરો આવેલાં છે. અહીંની આબોહવા ઉપઅયનવૃત્તીય છે. ઉનાળા ગરમ ભેજવાળા રહે છે. શિયાળા ઠંડા અને સૂકા રહે છે. ૭૫% વરસાદ ઉનાળામાં પડી જાય છે. વાર્ષિક સરેરાશ વરસાદ ૨૨૫૦ મિમી. જેટલો પડે છે. હૉંગકૉંગમાં ખેતી માત્ર ૧૦% ભૂમિ પર જ થાય છે. ડાંગર, શાકભાજી અને ફૂલો અહીંની મુખ્ય કૃષિપેદાશ છે. પ્રવાસન પણ અહીંનો અગ્રગણ્ય ઉદ્યોગ છે. વર્ષે અહીં આશરે ૨૦ લાખ જેટલા પ્રવાસીઓની અવરજવર રહે છે. હૉંગકૉંગના અર્થતંત્રને વેગવંતું રાખવામાં આ ઉદ્યોગ મોટી સહાય કરે છે. અહીં હવાઈ મથક, બંદર તથા મેટ્રો-રેલની સુવિધા છે.

અમલા પરીખ

(સંક્ષિપ્ત લેખ. વધુ વિગત માટે જુઓ : ગુજરાતી બાળવિશ્વકોશ, ભાગ-10, હૉંગકૉંગ, પૃ. 208)