Tag: અધિકરણ

ભારતની રાષ્ટ્રીય રમત.

ભારતે આ રમતમાં મેળવેલી વિશ્વકક્ષાની સિદ્ધિઓને કારણે હૉકીની રમતને ‘રાષ્ટ્રીય રમત’નો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે. દડાને લાકડી (ગેડી) વડે ફટકારીને  રમવાની આ રમત મૂળભૂત રીતે ઘણી જૂની છે. પ્રાચીન યુગના પુરાવાઓ પ્રમાણે ભારતમાં આવી રમત ૫૦૦૦ વર્ષ પૂર્વે મહાભારત-કાળમાં ‘ગેડીદડા’ના સ્વરૂપે રમાતી હતી. ‘હૉકી’ શબ્દ ફ્રેન્ચ ભાષાના ‘હૉકીટ’ (hoquet) શબ્દ પરથી આવ્યો છે, જેનો અર્થ ‘એક છેડેથી વળેલી લાકડી’ એવો થાય છે. અર્વાચીન હૉકીનું જન્મસ્થળ ઇંગ્લૅન્ડ ગણાય છે. રમતના સૌપહેલા નિયમો ઘડવાનું શ્રેય પણ ઇંગ્લૅન્ડની બ્લૅકહીથ ક્લબને જાય છે. ભારતમાં આ રમત પ્રચલિત કરવાનું શ્રેય અંગ્રેજોને ફાળે જાય છે. ભારતમાં ઇન્ડિયન હૉકી ફેડરેશનની રચના ૭ નવેમ્બર, ૧૯૨૫ના રોજ કરવામાં આવી હતી. તે સમગ્ર દેશમાં આ રમતનું નિયંત્રણ કરે છે. આ રમત ૧૯૦૦માં પૅરિસ ઑલિમ્પિક સ્પર્ધામાં પ્રથમ વાર સામેલ થઈ.

હૉકીની મૅચ

હૉકીની રમત ૩૦ મિનિટના બે ભાગમાં રમાય છે. અગિયારની એક, એવી બે ટુકડીઓ મેદાનમાં ઊતરે છે. પાંચ અવેજી ખેલાડીઓ હોય છે. રમતની શરૂઆત મધ્યરેખાથી પ્રથમ ફટકો મારીને થાય છે. ટુકડી સામા પક્ષના ગોલદ્વારમાં દડો મોકલવા રમે છે. જેનો દડો ગોલની જાળીને અડકે છે તેને ગોલ મળે છે. ગોલકીપર દડો અટકાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે. જ્યારે દરેક ટુકડી સામા પક્ષ સામે વધુમાં વધુ ગોલ કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે. રમતના અંતે જે ટુકડીના ગોલ વધુ હોય છે તેને વિજેતા જાહેર કરવામાં આવે છે. ખેલાડીઓ  મોટા ભાગે કૅન્વાસના બૂટ, લાંબાં મોજાં, જરસી અને ચડ્ડી પહેરે છે. જરસી ઉપર રમનારનો નંબર લખેલો હોય છે. દરેક ટુકડીનો ગણવેશ એકસરખો હોય છે, જ્યારે ગોલકીપરનો ગણવેશ બીજા ખેલાડીઓ કરતાં જુદો હોય છે. નિયમોનો ભંગ કરનાર ખેલાડીને દંડ થાય છે. હૉકીની રમતમાં સંઘભાવના મહત્ત્વની ગણાય છે. આ રમતમાં સારો દેખાવ કરવા માટે ખેલાડીનું પાસિંગ, પુશિંગ, હિટિંગ, ડ્રિબ્લિંગ, ટૅકલિંગ, ઇન્ટરસૉટિંગ, ડૉજિંગ વગેરે કૌશલ્યો પર પ્રભુત્વ હોવું જરૂરી છે. મહિલા હૉકી વિશ્વ-કપ રમવાની શરૂઆત ૧૯૭૪માં થઈ. ભારતીય મહિલા હૉકી ટીમ ‘નભવર્ણ’ (Nabhvarna) તરીકે ઓળખાય છે. વિશ્વ-ક્રમાંકમાં હાલની ભારતીય હૉકી ટીમ નવમા ક્રમાંકે છે. એશિયન રમતોત્સવ, રાષ્ટ્રસમૂહ સ્પર્ધા, હૉકી એશિયા કપ તેમ જ એશિયન હૉકી ચૅમ્પિયનશિપ ટ્રૉફીમાં ભારતીય મહિલા હૉકી ટીમનું પ્રદર્શન સારું રહ્યું હતું; પરંતુ ઑલિમ્પિક તથા વિશ્વ-કપ સ્પર્ધામાં ભારતીય મહિલા ટીમનો દેખાવ નિરાશાજનક રહેલો.

અમલા પરીખ

(સંક્ષિપ્ત લેખ. વધુ વિગત માટે જુઓ : ગુજરાતી બાળવિશ્વકોશ, ભાગ-10, હૉકી, પૃ. 197)

મધ્ય અમેરિકાના હોન્ડુરાસ દેશનું પાટનગર તથા મોટામાં મોટું નગર. દેશના દક્ષિણ-મધ્ય વિસ્તારમાં પર્વતીય પ્રદેશમાં તે વસેલું છે. તે આશરે 14° 05´ ઉ. અક્ષાંશ તથા 87° 14´ પ. રેખાંશ પર અને સમુદ્રસપાટીથી લગભગ 1007 મીટરની ઊંચાઈએ આવેલું છે. ‘તેગુસિગાલ્પા’નો અર્થ ‘ચાંદીની ટેકરી’ એવો થાય છે. હકીકતમાં આ શહેરના ઉદ્ભવ અને વિકાસમાં તેની નજીક આવેલી ચાંદી અને સોનાની ખાણોએ મહત્ત્વનો ભાગ ભજવ્યો છે. હોન્ડુરાસના આ ડુંગરાળ પ્રદેશમાં શરૂઆતના ચાંદી અને સોનાની ખનન-છાવણી(mining camp)માંથી પિકાસો પહાડના ઢોળાવ  પર ચોલ્યુટેકા નદીના ઉત્તર કાંઠે એક ખાણકેન્દ્ર તરીકે મૂળ સ્પેનના લોકોએ ઈ. સ. 1578માં આ શહેરની સ્થાપના કરી હતી. 1880માં તે દેશનું પાટનગર બન્યું. ધીમે ધીમે તેનો વિકાસ થતો ગયો અને ઈ. સ. 1938માં ચોલ્યુટેકા નદીના સામેના કાંઠે વસેલા કોમાયાગ્વેલા શહેર સાથે તે ભળી ગયું. તેગુસિગાલ્પાનું જાન્યુઆરી માસનું દૈનિક સરેરાશ ગુરુતમ અને લઘુતમ તાપમાન અનુક્રમે 25° સે. અને 14° સે. તેમજ જુલાઈનું દૈનિક સરેરાશ ગુરુતમ અને લઘુતમ તાપમાન અનુક્રમે 28° સે. અને 18° સે. જેટલું હોય છે. તેનો વાર્ષિક સરેરાશ વરસાદ 832 મિમી. જેટલો હોય છે.

તેગુસિગાલ્પા શહેર

આ નગરને હજુ સુધી રેલમાર્ગની સુવિધા મળી નથી. રેલમાર્ગની સેવાથી વંચિત એવાં દુનિયાનાં ખૂબ થોડાં પાટનગરો પૈકીનું તે એક છે. રેલપરિવહન સેવાઓની ત્રુટિના બદલામાં તેની હવાઈ તથા સડકપરિવહન સેવાઓ ઘણી સંતોષજનક છે. તે ટોકોન્ટિન નામનું આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈમથક ધરાવે છે, જેનાથી તે દેશ અને દુનિયા સાથે સંકળાયેલું છે. વળી તેની નજીકથી પસાર થતા પાન અમેરિકન ધોરી માર્ગ દ્વારા તે ગ્વાટેમાલા, અલ સૅલ્વાડોર, નિકારાગુઆ અને મધ્ય અમેરિકાના અન્ય દેશો સાથે સંકળાયેલું છે. તે પૅસિફિક કાંઠા પરના દેશના અગત્યના બંદર સાન લોરેન્ઝો તેમજ દેશનાં અગત્યનાં નગરો સાથે સડકમાર્ગે જોડાયેલું છે. આ નગરમાં માત્ર સ્થાનિક વપરાશની ચીજવસ્તુઓના ઉત્પાદનને લગતી નાના પાયા પરની ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિ થાય છે. આ પૈકી કાપડ, ખાંડ અને સિગારેટ જેવા ઉદ્યોગો મહત્ત્વના છે. આ નગરની અગત્યની ઇમારતોમાં ધારાસભાગૃહ, સરકારી સચિવાલય અને અન્ય વહીવટી કચેરીઓનો સમાવેશ થાય છે. આ નગર દેશની રાજકીય, સાંસ્કૃતિક અને શૈક્ષણિક પ્રવૃત્તિઓનું કેન્દ્ર છે. હોન્ડુરાસની સ્વાયત્ત યુનિવર્સિટી (1847) અહીં છે. આ શહેરમાં 18મી સદીનાં ચર્ચ અને કેથીડ્રલ જોવાલાયક સ્થળો છે. વસ્તી : 13,26,460 (2023, આશરે).

બીજલ પરમાર

(સંક્ષિપ્ત લેખ. વધુ વિગત માટે જુઓ : ગુજરાતી વિશ્વકોશ, વૉલ્યુમ ભાગ-8, તેગુસિગાલ્પા (Tegucigalpa), પૃ. 904 અથવા જુઓ https://gujarativishwakosh.org/તેગુસિગાલ્પા/)

આંધ્રપ્રદેશ તથા તેલંગણા રાજ્યનું પાટનગર.

તે ૧૭° ૨૫´ ઉ. અ. અને ૭૮° ૩૦´ પૂ. રે.ની આજુબાજુનો ૫૬૨ ચોકિમી.નો વિસ્તાર આવરી લે છે. તેની વસ્તી આશરે ૧,૧૨,૦૦,૦૦૦ (૨૦૨૫, આશરે) જેટલી છે. તે ભારતનું મહત્ત્વનું શહેર તથા વેપારનું કેન્દ્ર છે. હૈદરાબાદની આબોહવા પ્રમાણમાં ગરમ અને સૂકી રહે છે. શિયાળા મધ્યમ રહે છે. સરેરાશ વરસાદ લગભગ ૯૦૦ મિમી. જેટલો પડે છે. હૈદરાબાદ અગત્યનું વેપારનું મથક છે. આ શહેર ચાર મુખ્ય ઔદ્યોગિક વિભાગોમાં વહેંચાયેલું છે. આસામાબાદમાં રસાયણો તથા સિગારેટના એકમો આવેલા છે. સનતનગર અને કુકતપલ્લી(Kukatpally)માં આવેલાં કારખાનાંમાં ધાતુકામ ઉપરાંત રેફ્રિજરેટર અને ઘડિયાળનું ઉત્પાદન થાય છે. મૌલા અલી અને નચારામમાં બિસ્કિટ, રસાયણો અને ઔષધીય પેદાશો બને છે, જ્યારે રામચંદ્રપુરમાં વીજળી અને વીજાણુનાં ભારે સાધનોનું ઉત્પાદન થાય છે. વળી શહેરમાં આટાનાં, કાચનાં સાધનોનાં; બંદૂકો, કાગળ તથા રેશમી કાપડનાં કારખાનાં પણ આવેલાં છે. હૈદરાબાદમાં ઇન્ટરનેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑવ્ ઇન્ફર્મેશન ટૅક્નૉલૉજી(I.I.I.T.)ની સંસ્થા, બાયૉટૅક રિસર્ચ, ફાર્મસીઓ તથા માઇક્રોસૉફ્ટનાં અને ઇન્ફોસિસ, ઑરેકલનાં કાર્યાલયો આવેલાં હોવાથી તેને ‘હાઇટૅક સિટી’ કહેવામાં આવે છે. એ રીતે તેને ‘સાયબરાબાદ’ નામ પણ અપાયું છે. આ શહેરને બાગબગીચા અને વૃક્ષોથી હરિયાળું બનાવાયું છે.

ઇન્ફર્મેશન ટૅક્નૉલૉજીની સંસ્થાઓનો કાર્યાલયો ધરાવતો એક વિસ્તાર, હૈદરાબાદ

હૈદરાબાદ તેની આજુબાજુનાં રાજ્યો તેમ જ ભારતનાં મુખ્ય શહેરો સાથે સડક, રેલ તથા હવાઈ માર્ગથી સંકળાયેલું છે. અહીંનું આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈ મથક વિશાળ અને આધુનિક છે. તેલુગુ મુખ્ય ભાષા છે. આ શહેરમાં ઘણાં સંગ્રહાલયો અને કૉલેજો છે. અહીં આવેલી ઓસ્માનિયા યુનિવર્સિટી ખૂબ જૂની અને જાણીતી છે. શહેરમાં આવેલી સંશોધનસંસ્થાઓ પૈકી ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑવ્ એશિયન સ્ટડીઝ અને અબ્દુલ કલામ આઝાદ ઓરિયેન્ટલ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ મુખ્ય છે. સ્ટેટ સેન્ટ્રલ લાઇબ્રેરી અને ઓરિયેન્ટલ મૅન્યુસ્ક્રિપ્ટ લાઇબ્રેરી અહીંનાં મુખ્ય પુસ્તકાલયો છે. ગોલકોંડા વર્ષો સુધી નજીકની ખાણોમાંથી મળતા હીરાનું મુખ્ય કેન્દ્ર બની રહેલું. ભારતભરમાં ખ્યાતિ પામેલા સાલારજંગ મ્યુઝિયમમાં વિવિધ પ્રકારની વસ્તુઓના ૩૫,૦૦૦ જેટલા અલભ્ય નમૂનાઓ પ્રદર્શિત કરેલા છે.

અમલા પરીખ

(સંક્ષિપ્ત લેખ. વધુ વિગત માટે જુઓ : ગુજરાતી બાળવિશ્વકોશ, ભાગ-10, હૈદરાબાદ, પૃ. 195)