જ. 18 જુલાઈ, 1861 અ. 3 ઑક્ટોબર, 1923
ભારતનાં પ્રથમ મહિલાસ્નાતક અને પ્રથમ મહિલાડૉક્ટર કાદંબિની ગાંગુલીનો જન્મ ભાગલપુર બિહારમાં થયો હતો. તેમના પિતા વ્રજકિશોર બાસુ જમીનદાર હતા. તેઓ ઉદાર વિચારધારા ધરાવતા હોવાથી તે સમયના સામાજિક રૂઢિ-રિવાજ વિરુદ્ધ કાદંબિનીને શિક્ષણ માટે પ્રોત્સાહન આપ્યું. તેણે પ્રાથમિક શિક્ષણ બંગા મહિલા વિદ્યાલયમાં લીધું હતું. 1878માં કૉલકાતા યુનિવર્સિટીની પ્રવેશ પરીક્ષા પાસ કરનાર તેઓ પ્રથમ મહિલા બન્યાં હતાં. બેથુને કૉલેજ કૉલકાતા વિશ્વવિદ્યાલયમાંથી બી.એ.ની ઉપાધિ મેળવનાર ભારતનાં પ્રથમ મહિલા બન્યાં હતાં. 1886માં કૉલકાતા મેડિકલ કૉલેજમાંથી પાશ્ચાત્ય ચિકિત્સાશાસ્ત્રમાં ડિગ્રી મેળવનાર પણ તેઓ પ્રથમ મહિલા હતાં. 1893માં તેઓ ચિકિત્સાક્ષેત્રે વધુ અભ્યાસ માટે યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ ગયાં. પાછાં ભારત આવ્યાં બાદ લેડી ડફેરન હૉસ્પિટલમાં થોડો સમય કામ કર્યા બાદ પોતાની ખાનગી પ્રૅક્ટિસ શરૂ કરી. તેમને ભારત સહિત દક્ષિણ એશિયાના પ્રથમ મહિલા ફિઝિશિયન બનવાનું ગૌરવ પ્રાપ્ત થયું હતું. ભારત આવ્યાં બાદ તેમણે સંપૂર્ણ ધ્યાન સ્ત્રીરોગ અને મહિલાસ્વાસ્થ્ય પર કેન્દ્રિત કર્યું હતું. તે માટે તેમણે મહત્ત્વનું યોગદાન આપ્યું હતું. પોતાની અભૂતપૂર્વ ચિકિત્સાકારકિર્દી ઉપરાંત તેઓ સામાજિક સુધારાના પ્રબળ સમર્થક હતાં. 1883માં તેમણે દ્વારકાનાથ ગાંગુલી સાથે આંતરજ્ઞાતીય લગ્ન કર્યાં. તેમના પતિ સામાજિક કાર્યકર્તા, બ્રહ્મોસમાજના નેતા અને સ્ત્રી શિક્ષણના હિમાયતી હતા. આથી કાદંબિની પણ સામાજિક કાર્યોમાં જોડાઈ ગયાં. 1898માં મદ્રાસ (ચેન્નાઈ) અધિવેશનમાં ભાગ લીધો અને કૉંગ્રેસ અધિવેશનમાં ભાષણ આપનાર પ્રથમ મહિલા બન્યાં. તેમણે કૉંગ્રેસ આયોજિત મહિલાસંમેલનમાં તથા 1914માં ગાંધીજીનાં સન્માન માટે આયોજિત સભામાં અધ્યક્ષપદ શોભાવ્યું હતું. તેમણે મજૂરોની સ્થિતિ સુધારવા તથા સ્ત્રીઓના અધિકારો વિશે જાગૃતિ લાવવા ખૂબ પ્રયાસો કર્યા હતા. કોલસાની ખાણોમાં કામ કરતી મજૂર સ્ત્રીઓના ઉત્કર્ષ માટે તથા સ્ત્રીઓને ન્યાય મળે તે માટે ખૂબ કામ કર્યું. તેમણે સમગ્ર જીવન રાજકીય શૈક્ષણિક અને સામાજિક પ્રવૃત્તિઓ પાછળ સમર્પી દીધું. કાદંબિનીની જીવનકથા પરથી બંગાળમાં ટેલિવિઝન સિરિયલ પ્રસારિત કરવામાં આવી હતી.
શુભ્રા દેસાઈ
