Author: Gujarat Vishwakosh Trust

જ. 27 એપ્રિલ, 1883 અ. 23 સપ્ટેમ્બર, 1964

મરાઠી સાહિત્યના અગ્રિમ સાહિત્યકાર અને નાટ્યકાર મામા વરેરકરનો જન્મ મહારાષ્ટ્રના ચિપલૂણમાં થયો હતો. તેમનું મૂળ નામ ભાર્ગવરામ વિઠ્ઠલ વરેરકર હતું. તેમનું પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણ માલવણમાં થયું હતું. તેઓ વૈદકનો અભ્યાસ કરવા રત્નાગિરિ ગયા હતા. ત્યાં કન્હોબા કીર્તિકર અને રાજારામ શાસ્ત્રી ભાગવતના સંપર્કથી અંગ્રેજી સાહિત્યની રચનાઓ, ભારતના પ્રાચીન ગ્રંથોનો પરિચય મેળવ્યો. તેમણે 1903થી 1924 સુધી માલવણમાં ટપાલખાતામાં નોકરી કરી. એ પછી સતત સાહિત્યસર્જન કર્યું. તેઓ નોકરીમાં હતા ત્યારે આઠ નાટકો લખ્યાં હતાં અને એમાંનાં પાંચ નાટકો રંગમંચ પર ભજવાયાં હતાં. તેમણે 1908માં પહેલું નાટક ‘કુંજવિહારી’ લખ્યું હતું. તેમનું પ્રખ્યાત નાટક ‘હાચ મૂલાચા બાપ’ 7 સપ્ટેમ્બર, 1918ના રોજ ભજવાયું હતું. વિષયવસ્તુનું વૈવિધ્ય અને છટાદાર સંવાદો એમનાં નાટકોની વિશેષતા હતી. તેમણે 37 જેટલાં નાટકો, 6 લઘુનાટકો, 14 એકાંકીઓ, 1 નવલકથા, 12 વાર્તાઓ, 10 નિબંધો તેમજ અંગ્રેજી અને બંગાળી ભાષાઓમાંથી અનુવાદો આપ્યા છે. ‘કરીન તી પૂર્વ’, ‘ભૂમિકન્યા સીતા’, ‘સત્તેચે ગુલામ’, ‘સોન્યાચા કળશ’, ‘સતી સાવિત્રી’, ‘સ્વયંસેવક’ વગેરે નાટકો; ‘વિધવાકુમારી’ નવલકથા અને ‘માઝી નાટકી સંસાર’ના પાંચ ખંડોમાં સંસ્મરણકથા જાણીતાં છે. તેમનાં નાટકો બીજી ઘણી ભાષાઓમાં રૂપાંતરિત થયાં છે. તેઓ 1932માં વડોદરામાં આયોજિત મરાઠી વાઙમય પરિષદ, 1936માં મુંબઈ ઉપનગર સાહિત્ય સંમેલન, 1938માં પુણેમાં આયોજિત નાટ્યસંમેલન અને 1945માં ધુળેમાં યોજાયેલ અખિલ ભારતીય મરાઠી સાહિત્ય સંમેલનના અધ્યક્ષ હતા. તેઓ 1956થી રાજ્યસભાના સભ્ય હતા.

ભારત સરકારે તેમને 1959માં પદ્મભૂષણથી સન્માનિત કર્યા હતા.

અનિલ રાવલ

પૃથ્વીની કાલ્પનિક ધરી પૃથ્વીની ભૂમિસપાટીને જે બે સ્થાનોએ છેદે છે તે બે બિંદુઓને ધ્રુવો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. પૃથ્વીના ગોળા પર ઉત્તર ગોળાર્ધમાં ઉત્તર તરફના બિંદુને ઉત્તર ધ્રુવ અને દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં દક્ષિણ તરફના બિંદુને દક્ષિણ ધ્રુવ કહેવાય છે. ઉત્તર ધ્રુવની આસપાસ આર્ક્ટિક મહાસાગર પથરાયેલો છે, જ્યારે દક્ષિણ ધ્રુવ ઍન્ટાર્ક્ટિકા ખંડથી આવૃત છે. દક્ષિણ ધ્રુવ શબ્દ ઍન્ટાર્ક્ટિક વિસ્તારમાંના હિમજથ્થા નીચે રહેલાં એક કરતાં વધુ અદૃશ્ય સપાટીબિંદુઓ માટે વપરાય છે. આ પૈકીનું વધુ જાણીતું બિંદુ તે દક્ષિણ ભૌગોલિક ધ્રુવ છે. અન્ય મહત્વનાં દક્ષિણ ધ્રુવ બિંદુઓ પૈકી તાત્ક્ષણિક દક્ષિણ ધ્રુવ, સંતુલનનો દક્ષિણ ધ્રુવ, ચુંબકીય દક્ષિણ ધ્રુવ અને ભૂચુંબકીય દક્ષિણ ધ્રુવનો સમાવેશ થાય છે.

દક્ષિણ ધ્રુવપ્રદેશના અફાટ હિમજથ્થા

(1) દક્ષિણ ભૌગોલિક ધ્રુવ (the south geographic pole) : આ દક્ષિણ ધ્રુવીય બિંદુ ઍન્ટાર્ક્ટિકાની મધ્યમાં એવા સ્થાને આવેલું છે જ્યાં ગોળા પરના બધા જ રેખાંશ ભેગા થાય છે. આ બિંદુ હિમજન્ય બરફ જથ્થા પર 2,800 મીટરની ઊંચાઈએ રહેલું છે. નૉર્વેનો આરોહક રોઆલ્ડ ઍમંડસેન ગ્રેટ બ્રિટનના રૉબર્ટ સ્કૉટની રાહબરી હેઠળની ટુકડીના ત્યાં પહોંચવાનાં (17-1-1912) પાંચ અઠવાડિયાં અગાઉ (14-12-1911) પહોંચી ગયેલો. 1956માં યુ.એસ.દ્વારા અહીં ઍમંડસેન-સ્કૉટના સંયુક્ત નામે કાયમી ધોરણે વૈજ્ઞાનિક સ્થાનક તરીકે દક્ષિણ ધ્રુવમથક સ્થાપિત કરેલું છે. (2) તાત્ક્ષણિક દક્ષિણ ધ્રુવ (the instantaneous south pole) : આ બિંદુ ગોળામાંથી પસાર થતી ધરી ભૂમિસપાટીને છેદીને બહાર નીકળે છે એ સ્થાનને ગણવામાં આવે છે. પૃથ્વી જેમ જેમ તેની ધરી પર અક્ષભ્રમણ કરે છે તેમ તેમ તેમાં ફરતા રહેતા તેમજ ઘૂમરી ખાતા જતા ભમરડાની જમ વમળગતિ પેદા થાય છે. આ કારણે આ ધ્રુવબિંદુ ઘૂમરી ખાતું રહે છે. આ ધ્રુવ વામાવર્ત બાજુએ અનિયમિત પથમાં ઘૂમવામાં 14 માસનો સમય લે છે. આ ગોળાકાર પથને ચેન્ડલર ચક્ર કહે છે, જેનો વ્યાસ 30 સેમી. કરતાં ઓછા અંતરથી માંડીને લગભગ 21 મીટર સુધી બદલાતો રહે છે.

ગિરીશભાઈ પંડ્યા

(સંક્ષિપ્ત લેખ. વધુ વિગત માટે જુઓ : ગુજરાતી વિશ્વકોશ, ગ્રંથ-9, દક્ષિણ ધ્રુવ, પૃ. 188 અથવા જુઓ https://gujarativishwakosh.org/દક્ષિણ ધ્રુવ/)

જ. 26 એપ્રિલ, 1900 અ. 30 સપ્ટેમ્બર, 1985

અમેરિકન સિસ્મૉલૉજિસ્ટ અને ભૌતિકશાસ્ત્રી. ધરતીકંપની તીવ્રતા માપવાના સ્કેલને રિક્ટર કહેવામાં આવે છે તે આ વૈજ્ઞાનિકના નામ પરથી આવેલ છે. ચાર્લ્સ ફ્રાંસિસ રિક્ટરનો જન્મ અમેરિકાના ઓહાયો રાજ્યના ઓવરપેકમાં થયેલો. તેઓ નાના હતા ત્યારે જ માતા-પિતા અલગ થઈ જતાં તેમને માતાની અટક રિક્ટર જ આપવામાં આવેલી. 1909માં તેઓ માતા સાથે તેમના નાનાને ત્યાં લૉસ એન્જલસમાં સ્થાયી થયા. લૉસ એન્જલસ હાઈસ્કૂલમાંથી પાસ થઈ તેઓ સ્ટેનફર્ડ યુનિવર્સિટીમાં દાખલ થયા અને 1920માં ઉપસ્નાતકની ઉપાધિ મેળવી. ત્યારબાદ 1928માં તેમણે કૅલિફૉર્નિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ટૅકનૉલૉજીમાં સૈદ્ધાંતિક ભૌતિકશાસ્ત્રમાં પીએચ.ડી.ની ઉપાધિ પ્રાપ્ત કરવા પ્રવેશ મેળવ્યો, પણ તેઓ અભ્યાસ પૂરો કરે તે પહેલાં જ તેમને વૉશિંગ્ટનની કાર્નેગી ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં હોદ્દો આપવામાં આવ્યો અને તેમને સિસ્મૉલૉજીમાં વધુ રસ જાગ્યો. ત્યારબાદ પેસેડોનામાં બેનો ગુટેનબર્ગના હાથ નીચે સિસ્મૉલૉજિકલ લૅબોરેટરીમાં કાર્ય કરવા લાગ્યા. 1932માં રિક્ટર અને ગુટેનબર્ગે ભેગા મળી ધરતીકંપની તીવ્રતા નોંધવા રિક્ટર સ્કેલની શોધ કરી. 1937માં તેઓ પાછા કૅલિફૉર્નિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ટૅકનૉલૉજીમાં પરત આવ્યા અને 1952માં સિસ્મૉલૉજીના પ્રોફેસર બન્યા. 1941માં ગુટનબર્ગ સાથે તેમણે ‘સિસ્મીસિટી ઑફ ધ અર્થ’નું પ્રકાશન કર્યું જેનું 1954માં પુનર્મુદ્રણ થયું. તેમણે ‘ઍલિમેન્ટ્રી સિસ્મૉલૉજી’ અને ‘અર્થક્વેક લાઇટ ઇન ફોક્સ’ નામનાં પુસ્તકો પણ લખ્યાં હતાં.

રાજશ્રી મહાદેવિયા