Category: વાચન સમૃદ્ધિ

દક્ષિણ યુરોપનું આલ્પ્સ ગિરિમાળાથી ભૂમધ્ય સમુદ્ર સુધી વિસ્તરેલું રાષ્ટ્ર. તે ૩૬°થી ૪૭° ઉ. અ. અને ૭°થી ૧૯° પૂ. રે. વચ્ચેનો ૩.૦૧ લાખ ચો.કિમી. જેટલો વિસ્તાર આવરી લે છે. આ રાષ્ટ્રનો ઉત્તરનો ભાગ વધુ પહોળો, જ્યારે દક્ષિણનો ભાગ સાંકડો છે. તેની પશ્ચિમે લિગ્યુરિયન સમુદ્ર, ટાયર્હેનિયન સમુદ્ર અને ફ્રાન્સ; પૂર્વે એડ્રિયાટિક સમુદ્ર અને ઉત્તરે સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ, સ્લોવેનિયા અને ક્રોએશિયા; ઈશાન-પૂર્વમાં ઑસ્ટ્રિયા અને દક્ષિણે આયોનિયન સમુદ્ર છે. ઇટાલી યુરોપમાંના તેના ભૌગોલિક સ્થાનને કારણે પૂર્વ-પશ્ચિમના દરિયાઈ માર્ગો પર પ્રભુત્વ ધરાવે છે. રોમન સામ્રાજ્યના સમયથી પ્રચલિત આ દેશનું નામ ‘ઇટાલી’ છે. લૅટિન ભાષાના આ શબ્દનો અર્થ ‘વાછરડું’ થાય છે, જે દેશના પ્રતીક રૂપે વપરાય છે. તેના વીસ વહીવટી વિભાગો છે. ભૌગોલિક સ્થાનની દૃષ્ટિએ ઉત્તર, મધ્ય, દક્ષિણ અને ટાપુઓ એવા ભાગ છે. ઇટાલીના દ્વીપસમૂહમાં સાર્ડિનિયા, સિસિલી અને સમુદ્રકિનારા નજીકના નાના ટાપુઓનો સમાવેશ થાય છે. ખેતી માટે સૌથી ફળદ્રૂપ ગણાતી કાંપની જમીન ઇટાલીના ઉત્તર ભાગમાં આવેલી પો નદીની ખીણ તેમ જ દ્વીપકલ્પની અન્ય નદીઓની ખીણો છે.

આ દેશની કુલ વસ્તી ૫.૯૩ કરોડ (૨૦૨૬) જેટલી છે. ત્યાંના મોટા ભાગના લોકો મૂળ ઇટાલીના છે. તેઓ ઇટાલિયન, ફ્રેન્ચ, જર્મન અને સ્લોવેન ભાષા બોલે છે. મોટા ભાગના લોકોએ રોમન કૅથલિક ધર્મ સ્વીકાર્યો છે. પોપ રોમન કૅથલિક પંથના ધર્મગુરુ છે અને તે રોમના વૅટિકન શહેરમાં રહે છે. રોમ અહીંનું પાટનગર છે. મિલાન, નેપલ્સ, લૉરેન્સ, વેનિસ મુખ્ય શહેરો છે. પશ્ચિમની કલાનું મુખ્ય ધામ યુરોપ છે. યુરોપમાં પણ ઇટાલી તેનું કેન્દ્ર છે. લૉરેન્સ એ માઇકલૅન્જેલો અને લિયૉનાર્દો દ વિન્ચીની કર્મભૂમિ છે. માત્ર આ એક જ શહેરમાં પચાસ જેટલી આર્ટ-ગૅલરીઓ, મ્યુઝિયમો, પીઝાનો ઢળતો મિનારો તથા કૉલોઝિયમ જોવા લાયક સ્થળો છે. પૅટ્રાર્ક, બોકોશિયો અને દાન્તે જેવા સાહિત્યસ્વામીઓ તથા લિયૉનાર્દો દ વિન્ચી, રાફેલ અને માઇકલૅન્જેલો જેવા ચિત્રકારો અને શિલ્પીઓએ અને તેમની અમરકૃતિઓએ ઇટાલીને જગવિખ્યાત બનાવ્યું. વેનિસ જેવું નગર દુનિયાભરમાં ક્યાંય નથી. સંપૂર્ણ રીતે પાણીમાં તરતું નગર છે. ત્યાં નથી રસ્તો કે નથી વાહનો. બધો જ વ્યવહાર હોડી દ્વારા થાય છે. સહેલાણીઓ ગૉન્ડોલા નામની હોડીઓમાં ફરે છે.

અમલા પરીખ

(સંક્ષિપ્ત લેખ. વધુ વિગત માટે જુઓ : ગુજરાતી બાળવિશ્વકોશ, ભાગ-1, ઇટાલી, પૃ. 151)

જ. 5 જુલાઈ, 1927 અ. 18 ઑક્ટોબર, 2013

જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કાર વિજેતા, તેલુગુ નવલકથાકાર, ટૂંકી વાર્તાકાર, કવિ અને વિવેચક રાવુરી ભારદ્વાજનો જન્મ કૃષ્ણા જિલ્લાના મોગુલુરુ ગામમાં થયો હતો. તેમણે ગુંટૂર જિલ્લાના પોતાના વતન તાડીકોન્ડા ગામમાં સાતમા ધોરણ સુધી અભ્યાસ કર્યો હતો. ત્યારબાદ નાની-મોટી નોકરી કરી અને ઑલ ઇન્ડિયા રેડિયોમાં પણ કામ કર્યું હતું. ચૌદ વર્ષની ઉંમરે ઘર છોડી તેઓ ગામના બીજા લોકો સાથે રહેવા લાગ્યા અને ક્યારેક ખેત-મજૂર તરીકે તો ક્યારેક કોઈ બાંધકામ કરતી જગ્યાએ મજૂર તરીકે કામ કરવા લાગ્યા. આ બધા અનુભવો તેમણે પોતાની વાર્તાઓમાં પણ વણી લીધા. તેમણે વધુ અભ્યાસ ન કર્યો હોવા છતાં તેમણે કરેલી રચનાઓ બી.એ., એમ.એ.ના વિદ્યાર્થીઓને ભણાવવામાં આવતી. તેમને વિશિષ્ટ પ્રદાન બદલ આંધ્ર, નાગાર્જુન, વિજ્ઞાન અને જવાહરલાલ નહેરુ ટૅક્નૉલૉજિકલ યુનિવર્સિટીઓ તરફથી માનદ ડૉક્ટરેટ ઉપાધિ પણ એનાયત કરવામાં આવી હતી. આ ઉપરાંત તેમને 1968માં સ્થાપના સમયના ‘ધ ગોપીચંદ લિટરરી ઍવૉર્ડ’ વિજેતા તરીકેનું સન્માન આપવામાં આવ્યું હતું.  તેમને બે વખત રાજ્ય સાહિત્ય અકાદમી ઍવૉર્ડ અને 1983માં કેન્દ્ર સાહિત્ય અકાદમી ઍવૉર્ડ આપવામાં આવ્યા હતા. તેમને 1987માં ધ રાજલક્ષ્મી ઍવૉર્ડ  અને 2009માં લોક નાયક ફાઉન્ડેશનનો સાહિત્ય પુરસ્કાર પણ એનાયત કરવામાં આવેલા. વળી સૌથી શિરમોર એવો દેશનો સૌથી શ્રેષ્ઠ ગણાતો જ્ઞાનપીઠ ઍવૉર્ડ 2012માં અર્પણ કરવામાં આવ્યો હતો. તેમણે 37 ટૂંકી વાર્તાઓ, 17 નવલકથાઓ, ચાર  નાટકો અને પાંચ રેડિયો માટે વાચિક-નાટકો લખ્યાં છે. બાળ-સાહિત્યમાં પણ તેમનું પ્રદાન છે. ‘પાકુડુ રાલ્લુ’ અને બીજી રચના ‘જીવન સમારમ’ વધુ જાણીતી છે. તેમની ટૂંકી વાર્તાઓ વિવિધ કેન્દ્રીય ભાષાઓમાં તથા અંગ્રેજીમાં અનૂદિત થયેલ છે. પાત્રચિત્રણની પ્રમાણભૂતતા અને પ્રભાવક શૈલીથી તેમનાં રેખાચિત્રો તેલુગુમાં મહત્ત્વનું પ્રદાન ગણાય છે.

રાજશ્રી મહાદેવિયા

ભારતની શોભારૂપ, પરી જેવું સુંદર પંખી. તેનું શાસ્ત્રીય નામ Terpsiphone paradisi – ફળ મોનાર્ચિની છે. હિંદીમાં તેને ‘શાહ બુલબુલ’, ‘દૂધરાજ’, ‘હુસેની બુલબુલ’, માદાને ‘સુલતાના બુલબુલ’ એવાં વિવિધ નામોથી ઓળખવામાં આવે છે. તલવાર જેવી લાંબી પૂંછડીને કારણે ગુજરાતમાં અને સૌરાષ્ટ્રમાં તેને ‘તરવરિયો’ અને ભીલ લોકોની બોલીમાં તેને ‘તેજિયો ગોવાળ’ કહે છે. તે નાચણ પંખીના કુળનું પંખી છે. એનાં કદ, કલગી અને દેખાવ બુલબુલ જેવાં છે, પણ તે બુલબુલની જાતનું નથી. તેનો રંગ સાવ જુદો જ હોય છે. 22 સેમી. લાંબા આ પંખીના નરને માથું, કલગી અને ડોક ચળકતા વાદળી રંગની ઝાંયવાળા કાળા રંગનાં અને બાકીનો ભાગ સફેદ રંગનો હોય છે. તેની પીઠ, પાંખો અને પૂંછડીના સફેદ રંગમાં ઝાંખી કાળી રેખાઓ હોય છે. પૂંછડી ચડાઊતરી પીંછાંવાળી હોય છે. તે ઉપરાંત પૂંછડી રૂપે તેનાં વચલાં બે પીંછાં લંબાઈને 25 સેમી. જેટલાં પાછળ લટકતાં ફરફરે છે. માથાની કલગી અણીદાર અને લાંબી હોય છે. ચાંચ અને આંખફરતી કિનાર ઘેરી વાદળી તો કોઈ વાર કાળી હોય છે. આમ નર પંખી રૂપાળો લાગે છે. માદાને લાંબી પૂંછડી નથી હોતી. તેની પીઠ, પૂંછડી અને પાંખો બધું જ સુંદર ઘેરા નારંગી રંગનું હોય છે. માથે આસમાની ને નારંગી રંગ વચ્ચે આસમાની કાંઠલો હોય છે, જે આગળ વધતાં સફેદ રંગમાં ફેરવાય છે. માદાને પણ કલગી હોય છે. આ પંખી તુર્કસ્તાન અને અફઘાનિસ્તાનથી માંડીને ભારત, મ્યાનમાર અને પૂર્વ એશિયા સુધી વસ્તી ધરાવે છે.

એનો વસવાટ ઝાડીવાળા, ઝરણાના પ્રદેશમાં વાંસથી ઢંકાયેલાં નાળાં હોય એવા પાંખા પાનખર જંગલમાં હોય છે. ઊડતાં જીવડાંની પાછળ હવામાં ચપળતાથી દાવપેચ ખેલતો નર ચંચળતાથી વળાંકો લેતો હોય, ગુલાંટો મારતો હોય, તેની રિબન જેવી પૂંછડી હવામાં જાતજાતની આકૃતિઓ રચતી હોય ત્યારે તે દૃશ્ય જોનારને મુગ્ધ કરી દે છે. તે ઊડવામાં એટલો કુશળ હોય છે કે ભાગ્યે જ પકડાતાં વાણિયા અથવા ‘ડ્રૅગન ફ્લાય’ નામનાં મોટાં જીવડાંને હવામાં જ પકડીને આરોગી જાય છે. તેનો અવાજ કર્કશ હોવા છતાં નર અને માદા પ્રજનનકાળમાં ખુશનુમા મધુર સ્વરે ગાન કરે છે. તે સૌથી વધુ કાશ્મીરની ખીણમાં પ્રજનન કરતાં જોવા મળે છે. તે 2થી 5 મીટર ઊંચે ફંટાતી ડાળખીઓના મૂળમાં ઘાસનાં ઝીણાં તણખલાં અને રેસાઓ ગૂંથી વાટકી કે કપ જેવો ઘાટીલો માળો બનાવે છે. માળાને બહારની બાજુએ કરોળિયાનાં જાળાં અને ઈંડાંની ખાલી કોથળીઓ વડે પ્લાસ્ટર કરે છે. તેમાં આછા મલાઈ રંગનાં ગુલાબી અને માથે રતાશપડતાં ભૂરાં છાંટણાંવાળાં 3થી 5 ઈંડાં મૂકે છે. નર અને માદા બંને તેમને સેવે છે.

બળદેવભાઈ કનીજિયા, રા. ય. ગુપ્તે

ગુજરાતી વિશ્વકોશ ગ્રંથ-9માંથી