Category: વાચન સમૃદ્ધિ

જ. 19 એપ્રિલ, 1945 અ. 16 જુલાઈ, 2021

ભારતીય અભિનેત્રી જેમણે ત્રણેય માધ્યમ – ટેલિવિઝન , ફિલ્મ અને નાટકોમાં કામ કર્યું છે અને ઘણા ઍવૉર્ડ મેળવ્યા છે. તેઓ ઉત્તરપ્રદેશમાં આવેલ અલમોડા તથા નૈનિતાલમાં રહેતાં હતાં. શરૂઆતમાં તેઓ અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટીમાં ભણ્યાં હતાં. ત્યારબાદ તેઓ રાષ્ટ્રીય નાટ્યશાળામાંથી 1971માં ગ્રૅજ્યુએટ થયાં. તેમણે દસ વર્ષ સુધી આ નાટ્યશાળામાં જ કામ કર્યું. ત્યારબાદ તેઓ મુંબઈ આવ્યાં. તેમના પિતાજી હવાઈ દળમાં કાર્યરત હતા અને માતા શિક્ષિકા તરીકે કાર્ય કરતાં હતાં. તેમનાં લગ્ન હેમંત રેગે સાથે થયાં હતાં. સુરેખા સિક્રીએ ‘બાલિકાબધૂ’ ટેલિવિઝન શ્રેણીમાં કામ કર્યું હતું. તેઓએ 1977માં રાજકીય નાટક ‘કિસ્સા કુર્સી કા’માં કામ કરી તેમની કારકિર્દીની શરૂઆત કરી હતી. ત્યારબાદ હિન્દી અને મલયાળમ સિનેમામાં અને સોપ ઑપેરામાં પણ તેમણે કામ કર્યું હતું. તેમના દેખાવને પ્રેક્ષકો તથા વિવેચકો તરફથી ખૂબ પ્રશંસા મળી હતી. તેમણે ઘણી ફિલ્મોમાં અદાકારી કરી હતી, જેમાંની મુખ્ય ફિલ્મોમાં ‘કિસ્સા કુર્સી કા’, ‘અનાડી અનંત’, ‘તમસ’, ‘સલીમ લંગડે પે મત રો’, ‘પરિનતી’, ‘નઝર’, ‘કરામતી કોટ’, ‘લિટલ બુદ્ધ’, ‘મામો’, ‘સરદારી બેગમ’, ‘સરફરોશ’ વગેરે છે. તેઓને ‘મામો’ (1975), ‘તમસ’ (1983) અને ‘બધાઈ હો’ (2018) માટે શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેત્રી તરીકે નૅશનલ ફિલ્મ ઍવૉર્ડ મળ્યો હતો. તેમને હિન્દી રંગભૂમિના તેમના યોગદાન માટે 1989માં સંગીત નાટક અકાદમી ઍવૉર્ડ મળ્યો હતો. આ ઉપરાંત શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેત્રી માટે રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ ઍવૉર્ડ, ફિલ્મફેર ઍવૉર્ડ અને સ્ક્રીન ઍવૉર્ડ એમ ત્રણેય જાતના ઍવૉર્ડ તેમના અભિનયની સરાહના કરવા બદલ મળ્યા હતા.

અંજના ભગવતી

જેના પરથી પ્રકાશના કિરણનું પરાવર્તન થઈ શકે એવી ચકચકિત કાચની સપાટી ધરાવતું ફલક. અરીસામાં કાચની લીસી સમતલ સપાટી પાછળ સામાન્ય રીતે ધાતુનું પાતળું આવરણ ચડાવવામાં આવે છે. સમતલ અરીસાની સામે કોઈ વસ્તુ મૂકવાથી તેનું પ્રતિબિંબ અરીસાની અંદર દેખાય છે. વસ્તુ અરીસાથી જેટલી દૂર હોય તેટલું દૂર તેનું પ્રતિબિંબ અરીસાની અંદર હોવાનો ભાસ થાય છે. પ્રતિબિંબનું કદ તેની મૂળ વસ્તુ જેટલું જ હોય છે. ફક્ત તે ડાબે-જમણેને બદલે જમણે-ડાબે ફેરવાઈ જાય છે. બે સમતલ અરીસા એકબીજા સાથે ખૂણો રચે તેમ મૂક્યા હોય અને તેની વચ્ચે કોઈ વસ્તુ મૂકવામાં આવે તો તેનાં ઘણાં પ્રતિબિંબો પડે છે. જેમ જેમ ખૂણો ઘટાડીએ તેમ તેમ પ્રતિબિંબોની સંખ્યા વધતી જાય છે. જ્યારે બે સમતલ અરીસા એકબીજાને સમાંતર હોય ત્યારે જે તે મૂળ વસ્તુનાં અસંખ્ય પ્રતિબિંબો પડે છે.

નાની દુકાનમાં કે ઓરડામાં એક ભીંત પર મોટો સમતલ અરીસો લગાડવામાં આવે તો તે દુકાનની કે ઓરડાની જગા વિશાળ હોય તેવો ભાસ થાય છે. ઘરમાં અરીસાનો સૂઝપૂર્વક ઉપયોગ કરવાથી વધારે પ્રકાશ મેળવી શકાય છે. આવા સમતલ અરીસાનો ઉપયોગ કૅમેરા, પૅરિસ્કોપ, દૂરબીન તથા કૅલિડોસ્કોપમાં થાય છે. ઘરમાં બાથરૂમ આદિમાં અરીસાનો ઉપયોગ થાય છે. અરીસાનો ઉપયોગ સૂર્યનાં કિરણોનું પરાવર્તન કરી તેમને એક જગાએ કેન્દ્રિત કરવામાં થાય છે. તે પદ્ધતિનો ઉપયોગ પાણી ગરમ કરવા, સોલર કૂકરમાં રસોઈ કરવા તથા ઠંડા પ્રદેશમાં રસ્તા પરનો બરફ ઓગાળવાના કામમાં થાય છે. વક્ર સપાટીવાળા અરીસા બે પ્રકારના હોય છે : બહિર્ગોળ અને અંતર્ગોળ. બહિર્ગોળ અરીસો બહારની તરફ પરાવર્તક સપાટી ધરાવતો હોય છે. એવા અરીસા વાહનમાં લગાડવામાં આવે છે, જેથી પાછળના રસ્તાનો બહોળો વ્યાપ તેમાં દેખાય. અંતર્ગોળ અરીસો એટલે અંદરની તરફ પરાવર્તક સપાટી ધરાવતો અરીસો. આવા અરીસામાં વસ્તુ અમુક સ્થિતિમાં હોય ત્યારે મોટી લાગે છે એટલે દાઢી કરવા કે મેક-અપ કરવાના કામમાં આવો અરીસો વપરાય છે. અરીસાનો ઉપયોગ સુશોભનમાં પણ થાય છે. અરીસાના નાના, ગોળ ટુકડાઓને આભલાં કહેવાય છે. તે આભલાં વસ્ત્ર પર ટાંકી સુંદર ચાકળા, પોશાક તથા બટવા બનાવાય છે. ભીંતો પર આભલાંથી ભાત પાડીને ઘરમાં સુશોભન પણ કરવામાં આવે છે. આયનામહેલો તથા મંદિરોમાં પણ તેમનો ઉપયોગ થાય છે.

અંજના ભગવતી

ગુજરાતી બાળવિશ્વકોશ, ભાગ-1

જ. 18 એપ્રિલ, 1858 અ. 9 નવેમ્બર, 1962

સમાજસુધારક અને કેળવણીકાર ભારતરત્ન ધોંડો કેશવ કર્વેનો જન્મ મહારાષ્ટ્રના રત્નાગિરિ જિલ્લાના શેરવલી-મુરુડ ખાતે થયો હતો. તેમણે શાળેય શિક્ષણ મુરુડ અને રત્નાગિરિમાં પ્રાપ્ત કર્યું હતું. મુંબઈની એલ્ફિન્સ્ટન કૉલેજમાંથી ગણિત સાથે સ્નાતક થયા અને પૂનાની ફર્ગ્યુસન કૉલેજમાં ગણિતના અધ્યાપક બન્યા હતા. તેઓ વિધવા પુનર્લગ્ન અને વિધવા શિક્ષણના પ્રણેતા હતા. તેમની પત્નીનું અવસાન થતાં ‘શારદાસદન’ સ્ત્રીસંસ્થામાંથી આનંદીબાઈ નામની વિધવા સાથે પુનર્લગ્ન કર્યાં આથી બ્રાહ્મણ સમાજે બહિષ્કાર કર્યો હતો. તેમણે 1893માં ‘વિધવાવિવાહ પ્રતિબંધ નિવારક મંડળ’ની સ્થાપના કરી હતી. 1896માં પૂના પાસે હિંગણે(હવે કર્વેનગર)માં વિધવા મહિલાઓ માટે આશ્રમની સ્થાપના કરી હતી. 1907માં આ આશ્રમમાં મહિલાશાળાની સ્થાપના કરી હતી. તેમણે 1910માં ‘નિષ્કામ કર્મ મઠ’ની સ્થાપના કરી હતી. તેમણે ગ્રામ પ્રાથમિક શિક્ષણ મંડળ સ્થાપીને અનેક શાળાઓ શરૂ કરી. આ બધી સંસ્થાઓનું એકત્રીકરણ કરીને ‘મહર્ષિ કર્વે મહિલા શિક્ષણ સંસ્થા’ બનાવવામાં આવી. તેમણે 1929માં આફ્રિકા, જાપાન, યુરોપ અને અમેરિકાની મુલાકાત લીધી. તેઓ આઇન્સ્ટાઇનને મળ્યા. જાપાનની મહિલા યુનિવર્સિટીથી તેઓ ખૂબ પ્રભાવિત થયા. તેમણે 1916માં પૂનામાં ભારતની પ્રથમ મહિલા યુનિવર્સિટી ‘શ્રીમતી નાથીબાઈ દામોદર ઠાકરે મહિલા યુનિવર્સિટી’(SNDT યુનિવર્સિટી)ની સ્થાપના કરી. તેમણે 1910માં કાર્યકર્તાઓને તૈયાર કરવા માટે ‘નિષ્કામ કર્મ મઠ’ની તથા અસ્પૃશ્યતાનિવારણ માટે 1944માં ‘સમતા સંઘ’ની સ્થાપના કરી. તેમની આત્મકથા મરાઠીમાં ‘આત્મવૃત્ત’ અને અંગ્રેજીમાં ‘લુકિંગ બેક’ નામે પ્રકાશિત થઈ છે. ભારત સરકારના ફિલ્મ વિભાગે ‘ધ સ્ટોરી ઑવ્ ડૉ. કર્વે’ દસ્તાવેજી ફિલ્મ તૈયાર કરી છે. તેમના જીવનઆધારિત નાટક ‘હિમાલયાચી સાવલી’ ભજવાયું હતું અને તેનું ગુજરાતી રૂપાંતર ‘નોખી માટી, નોખાં માનવી’ હતું. પૂનામાં કર્વેનગર અને મુંબઈમાં મહર્ષિ કર્વે માર્ગ તેમના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યા છે. બનારસ હિન્દી યુનિવર્સિટી, પુણે યુનિવર્સિટી અને એસ.એન.ડી.ટી. યુનિવર્સિટી દ્વારા તેમને ડી.લિટ.ની પદવી આપવામાં આવી હતી. ભારત સરકારે 1955માં પદ્મભૂષણ અને 1958માં ભારતરત્નથી તેમને સન્માનિત કર્યા હતા.

અનિલ રાવલ