Tag: vishwakosh

પૃથ્વીના ગોળાની ધરીના ઉત્તર છેડા પરનું સ્થાન.

પૃથ્વીના ગોળા પર ઉત્તરના અને દક્ષિણના છેડે બે હિમાચ્છાદિત વિસ્તારો આવેલા છે. તેની કોઈ ચોક્કસ સીમા નથી. ઉત્તર વિસ્તાર ઉત્તર ધ્રુવ તરીકે ઓળખાય છે. આ વિશાળ વિસ્તાર ૧,૪૨,૦૦,૦૦૦ ચો.કિમી. જેટલો છે. અહીં દરિયાની મહત્તમ ઊંડાઈ ૪,૧૦૦ મીટરની છે. આ વિસ્તારની નજીકમાં અનેક ભૂમિભાગો આવેલા છે. તેમાં નૉર્વે, રશિયા, અલાસ્કા અને કૅનેડાનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત નજીકમાં આવેલો સૌથી મોટો ટાપુ ગ્રીનલૅન્ડ છે. શિયાળામાં અહીંનું હવામાન અતિશય ઠંડું રહે છે. શિયાળામાં ઉત્તર ગોળાર્ધ સૂર્યથી ઊલટી દિશામાં નમેલો રહે છે. તેથી અહીં સતત છ મહિના સુધી સૂર્યનાં દર્શન થતાં નથી એટલે કે છ મહિના સુધી રાત્રિનો અંધકાર છવાયેલો રહે છે, જ્યારે ઉનાળામાં ઉત્તર ગોળાર્ધ સૂર્ય તરફ નમેલો રહેતો હોવાથી સૂર્ય આથમતો નથી એટલે કે છ મહિના દિવસ રહે છે. આમ શિયાળામાં છ મહિનાની રાત્રિ અને ઉનાળામાં છ મહિનાનો દિવસ રહે છે.

આ પ્રદેશમાં વિવિધ જાતિઓના લોકો રહે છે. તેમાં મુખ્યત્વે એસ્કિમો (ગ્રીનલૅન્ડ, અલાસ્કા અને કૅનેડામાં), યાકુતા (વિભક્ત રશિયામાં) અને લેપ (લેપલૅન્ડમાં) લોકોનો સમાવેશ થાય છે. અહીં અનેક પ્રકારનાં પ્રાણીઓ પણ વસે છે. સફેદ રીંછ, વહેલ, સીલ તેમ જ કેટલાક પ્રકારની માછલીઓ અહીં જોવા મળે છે. અહીં વસતા લોકો આ પ્રાણીઓનો શિકાર કરીને જીવનનિર્વાહ કરે છે. પ્રાણીઓનાં રૂંછાંમાંથી બનાવેલાં વસ્ત્રો પહેરીને તેઓ ઠંડીનો સામનો કરે છે. અહીંની વનસ્પતિમાં અલ્પજીવી ટૂંકું ઘાસ તેમ જ લીલ અને શેવાળ મુખ્ય છે. અહીંના લોકો રહેવા માટે બરફનાં અર્ધગોળાકાર ઘરો બનાવે છે. તે ‘ઇગ્લૂ’ના નામે ઓળખાય છે. એસ્કિમો રંગબેરંગી કપડાં પહેરે છે. હવે અહીં આધુનિક આવાસો પણ જોવા મળે છે. ઉત્તર ધ્રુવના પ્રદેશ વિશે જાણવા માટે જગતના સાહસિકોને ઘણું કુતૂહલ હતું. આ સ્થળે પહોંચી તેને પ્રત્યક્ષ જોવા-જાણવા અમેરિકાના નૌકાદળના એક ઍડ્ મિરલે બીડું ઝડપ્યું. ઈ. સ. ૧૯૦૯માં તેઓ ઉત્તર ધ્રુવ પહોંચ્યા. છઠ્ઠી એપ્રિલે ત્યાં પહોંચી ઍડ્ મિરલ રૉબર્ટ પિયરીએ અમેરિકાનો ધ્વજ ફરકાવ્યો હતો.

રજની વ્યાસ

ગુજરાતી બાળવિશ્વકોશ, ભાગ-1માંથી

જ. 29 જુલાઈ, 1898 અ. 11 જાન્યુઆરી, 1988

અમેરિકન ભૌતિકશાસ્ત્રી ઇસિડૉર રબીનો જન્મ રૈમાનોવ ઑસ્ટ્રિયામાં એક યહૂદી પરિવારમાં થયો હતો. પિતાનું નામ ડેવિડ રૉબર્ટ અને માતાનું નામ જેનેટ ટાઇગે, 1899માં પરિવાર સાથે અમેરિકામાં સ્થળાંતર કર્યું. શાળાનો અભ્યાસ ન્યૂયૉર્કમાં કર્યા બાદ 1919માં ત્યાંની કોર્નેલ યુનિવર્સિટીમાંથી રસાયણશાસ્ત્રમાં સ્નાતકની અને 1923માં અનુસ્નાતકની પદવી મેળવી અને 1927માં કોલંબિયા યુનિવર્સિટીમાંથી સ્ફટિકોના ચુંબકીય ગુણધર્મો ઉપર સંશોધનકાર્ય કરીને પીએચ.ડી.ની પદવી પણ મેળવી.

સંશોધન માટે ફેલોશિપ મળતાં, બે વર્ષ યુરોપ રહ્યા. ત્યાં તેમણે સમરફીલ્ડ, બોહર, પાઉલી, સ્ટર્ન અને હાઇઝનબર્ગ જેવા ખ્યાતનામ વૈજ્ઞાનિકો સાથે કાર્ય કર્યું. 1929માં અમેરિકા પાછા ફરીને કોલંબિયા યુનિવર્સિટીમાં સૈદ્ધાંતિક ભૌતિકવિજ્ઞાનના વ્યાખ્યાતા અને 1937માં પ્રાધ્યાપક થયા. રડાર અને પરમાણુ બૉમ્બના સંશોધન હેતુ મૅસેચૂસેટ્સ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑવ્ ટૅક્નૉલૉજી ખાતે આવેલ વિકિરણ પ્રયોગશાળાના સહનિયામક થવા માટે 1940માં કોલંબિયા યુનિવર્સિટીમાંથી રજા મેળવી. 1945માં કોલંબિયા યુનિવર્સિટીમાં પાછા આવીને ભૌતિકશાસ્ત્ર ભવનમાં વિશિષ્ટ કાર્યકારી અધિકારી તરીકે જોડાયા. લૉંગ આઇલૅન્ડ ઉપર આવેલ પરમાણુ સંશોધન પ્રયોગશાળા બ્રુકહેવન નૅશનલ લૅબોરેટરીની પણ જવાબદારી સંભાળી. શરૂઆતનાં સંશોધનોમાં સ્ફટિકને કાચના તંતુ ઉપર પ્રવાહીમાં લટકાવીને તેને વીજચુંબકના ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં મૂકીને પ્રયોગો કર્યા. વિવિધ પ્રયોગો કરી અનેક સ્ફટિકોની ચુંબકીય ગ્રહણશીલતાઓ મેળવી. પરમાણુની નાભિ(nucleus)ના ચુંબકીય ગુણધર્મોનો અભ્યાસ શરૂ કર્યો. આ માટે ઑટો સ્ટર્નની આણ્વિક કિરણાવલી પદ્ધતિનો ખૂબીપૂર્વક ઉપયોગ કર્યો. પરમાણુ અને અણુની એકાકી પરિભ્રમણ અવસ્થા પારખી શકાય અને નાભિની યાંત્રિક અને ચુંબકીય ચાકમાત્રાઓ માપી શકાય. તેમના આ સંશોધનકાર્યનો ઉપયોગ ઇલેક્ટ્રૉન સ્પિન રેઝેનન્સ (ESR), ઑપ્ટિકલ પમ્પિંગ રિફાઇન્ડ મૉલેક્યુલર બીમ પદ્ધતિ, રેડિયો ખગોળવિજ્ઞાન અને પરમાણુ ઘડિયાળમાં થવા લાગ્યો. અનેક કૉલેજો-યુનિવર્સિટીઓએ તેમને ડી.એસ.સી.ની માનાર્હ પદવીઓ એનાયત કરી હતી. તેમને અનેક ચંદ્રકો અને પારિતોષિકો એનાયત કરવામાં આવ્યાં હતાં જેમાં 1944માં ભોતિકશાસ્ત્રનું નોબેલ પારિતોષિક અને 1960માં બર્નાર્ડ ચંદ્રક મુખ્ય છે. 1960માં તેમનું ‘માય લાઇફ ઍન્ડ ટાઇમ્સ એઝ અ ફિઝિસિસ્ટ’ પ્રકાશિત થયું હતું.

અમલા પરીખ

: ઉત્તરપ્રદેશ રાજ્યના પૂર્વ ભાગમાં આવેલો જિલ્લો અને જિલ્લામથક. તે 26° 6´ ઉ. અ.થી 26° 48´ ઉ. અ. અને 83° 21´ પૂ. રે.થી 84° 16´ પૂ. રે.ની વચ્ચે આવેલો છે. આ જિલ્લાની ઉત્તરે કુશીનગર જિલ્લો, પૂર્વમાં બિહાર રાજ્યના ગોપાલગંજ અને શિવાન જિલ્લા, દક્ષિણે મઉ અને બલિયા જિલ્લા જ્યારે પશ્ચિમે ગોરખપુર જિલ્લો આવેલા છે. તે સમુદ્રની સપાટીથી આશરે 70 મીટરની ઊંચાઈએ આવેલો છે. આ જિલ્લો નેપાળમાંથી ઉદ્ગમ પામતી નદીઓ ઘાગરા, ચોટીગંડક અને રપટી નદીઓના કાંપ-માટીના નિક્ષેપને કારણે બન્યો હોવાથી તે લગભગ સમતળ છે. એક કિલોમીટરે એક ઇંચનો પણ ઢોળાવ જોવા મળતો નથી. વધુ વરસાદ જ્યારે પડે છે ત્યારે અહીં લાંબા સમય સુધી પાણી ભરાઈ રહે છે. આ નદીઓ હંમેશાં માર્ગ બદલતી રહે છે, જેથી ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન પૂરનો ભય રહેતો હોય છે.

જુલાઈનું તાપમાન 26–41° સે. અને જાન્યુઆરીનું તાપમાન 9–24° સે. જોવા મળે છે. અહીં વાર્ષિક વરસાદ આશરે 1000થી 2000 મિમી. જેટલો પડે છે. આ જિલ્લામાં લોકોની મુખ્ય પ્રવૃત્તિ ખેતી અને પશુપાલનની છે. આ વિસ્તારમાં લગભગ દર વર્ષે પૂરના કારણે જમીનનું નવું સ્તર નિર્માણ પામે છે. પરિણામે જમીનની ફળદ્રૂપતા બની રહે છે. આ માટીનો રંગ આછો હોય છે. ચૂનાનાં તત્ત્વોનું પ્રમાણ ઓછું અને ચીકાશનું પ્રમાણ અધિક હોય છે. આ જમીનમાં ભેજનો સંગ્રહ વધુ થાય છે. આ જમીનમાં ખાદ્યાન્ન પાકોમાં જવ, ઘઉં, ડાંગર, બાજરી, મકાઈ, કઠોળનું ઉત્પાદન વધુ લેવાય છે. જ્યારે રોકડિયા પાકોમાં શેરડી, કપાસ, તેલીબિયાંની ખેતી થાય છે. ખેતીની સાથે પશુપાલનની પ્રવૃત્તિ સંકળાયેલી છે. પાણી અને લીલો ઘાસચારો પર્યાપ્ત પ્રમાણમાં પ્રાપ્ત થાય છે. અહીં ભેંસ-ગાયનું પ્રમાણ અધિક હોવાથી અહીં દૂધ અને તેની આડપેદાશો બનાવવાના એકમો સ્થપાયેલા છે. ખાંડ અને ખાંડ પરના પ્રક્રમણના ઔદ્યોગિક એકમો જિલ્લામાં જોવા મળે છે. આ જિલ્લાનો વિસ્તાર 2,538 ચો.કિમી. છે. જ્યારે વસ્તી આશરે (2026 મુજબ) 36,10,000 છે. આ જિલ્લામાં જિલ્લામાર્ગો અને તાલુકામાર્ગોનું જાળું પથરાયેલું છે. રાષ્ટ્રીય ધોરી માર્ગ અને રેલવે માર્ગોનું પ્રમાણ ઓછું છે.

બાળકૃષ્ણ માધવરાવ મૂળે, નીતિન કોઠારી

(સંક્ષિપ્ત લેખ. વધુ વિગત માટે જુઓ : https://gujarativishwakosh.org/દેવરિયા/)