Author: Gujarat Vishwakosh Trust

જ. 3 મે, 1896 અ. 6 ઑક્ટોબર, 1974

ભારતની આઝાદીના પુરસ્કર્તા, રાજકારણી અને વકીલ વી. કે. કૃષ્ણ મેનનનો જન્મ થિરુવાંગડમાં થયો હતો. તેમનું નામ વેંગલીલ કૃષ્ણન કૃષ્ણ મેનન હતું. પ્રારંભિક શિક્ષણ આયનચેરી અને થાલાસ્સેરીમાં થયું. 1818માં ચેન્નાઈની પ્રેસિડેન્સી કૉલેજમાંથી સ્નાતક થયા, પછી અધ્યાપન કર્યું. તેઓ થિયૉસૉફીમાં જોડાયા અને એની બેસન્ટ દ્વારા સ્થાપિત ‘બ્રધર્સ ઑવ્ સર્વિસ’ના સભ્ય બન્યા હતા. તેમણે ઇંગ્લૅન્ડ જઈ લંડન યુનિવર્સિટીમાંથી એમ.એ.ની અને પછી બી.એસસી. ઑનર્સ તથા એમ.એસસી.ની પદવીઓ પ્રાપ્ત કરી. 1934માં બૅરિસ્ટર બન્યા. તેઓ વિદેશમાં પણ ભારતની આઝાદી માટે સક્રિય રહ્યા હતા. તેમણે ઇન્ડિયા લીગની સ્થાપનામાં મહત્ત્વનો ભાગ ભજવ્યો હતો. તેઓ તેના મંત્રી પણ હતા. તેઓ લંડનના સેન્ટ પાર્કન્સમાંથી કાઉન્સિલર અને આર્ટસ કાઉન્સિલના પ્રમુખ હતા. તેઓ પેલિકન બુક્સના પ્રારંભથી સંપાદક હતા. આઝાદી પછી ઇંગ્લૅન્ડમાં ભારતના પ્રથમ ઉચ્ચાયુક્ત બન્યા. તેમણે 1949થી 1962 સુધી રાષ્ટ્રસંઘમાં ભારતના પ્રતિનિધિ તરીકે કાર્ય કર્યું હતું. તેમણે કાશ્મીર મુદ્દા પર રાષ્ટ્રસંઘમાં સતત ચાર દિવસ ભાષણ આપ્યું હતું. આ ભાષણ રાષ્ટ્રસંઘમાં આપવામાં આવેલ સૌથી લાંબું ભાષણ હતું. ‘ધ ગિનિસ બુક ઑવ્ રેકૉર્ડઝ’માં આ ભાષણનો સમાવેશ થયો છે. તેઓ 1956માં કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળમાં ખાતા વિનાના પ્રધાન, 1957-61 દરમિયાન વિદેશપ્રધાન અને 1961-62માં સંરક્ષણ પ્રધાન હતા. તેઓ સેનામાં યોગ્યતા આધારિત પ્રમોશનના હિમાયતી હતા. સંરક્ષણપ્રધાનપદેથી રાજીનામું આપ્યા પછી પણ તેઓ નહેરુના સલાહકાર હતા. તેઓ ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલતમાં સિનિયર કાઉન્સેલર હતા. તેમણે લખેલાં પુસ્તકોમાં ‘બ્રિટન્સ પ્રિઝનર’, ‘અગેન્સ્ટ ફાસિઝમ’, ‘બ્રિટન ઍન્ડ ફ્રીડમ’ ઉલ્લેખનીય છે. તેમને પદ્મવિભૂષણ, સીરિયન ઑર્ડર ઑવ્ મેરિટ તેમજ બાંગ્લાદેશ લિબરેશન વૉર ઑનરથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. 1997માં તેમની સ્મૃતિમાં બે રૂપિયાની ટપાલટિકિટ બહાર પાડવામાં આવી હતી.

અનિલ રાવલ

મધ્યપ્રદેશના ઉત્તર મધ્યભાગમાં આવેલો જિલ્લો અને તે જ નામ ધરાવતું જિલ્લામથક. તે 25° 50´ ઉ. અ. અને 78° 30´ પૂ. રે.ની આજુબાજુ આવેલ છે. આ જિલ્લાની ઉત્તરે ભિન્ડ જિલ્લો, પશ્ચિમે ગ્વાલિયર જિલ્લો, દક્ષિણે શિવપુરી જિલ્લો અને પૂર્વે ઉત્તરપ્રદેશનો ઝાંસી જિલ્લો સીમા બનાવે છે. સિંદ અને બેટવા નદીઓ વચ્ચેના સપાટ ફળદ્રૂપ મેદાની વિસ્તારમાં આ જિલ્લો આવેલો છે. આ જિલ્લાની આબોહવા અર્ધ-શુષ્ક ઉષ્ણકટિબંધીય પ્રકારની કહી શકાય. ઉનાળામાં તાપમાન 26°થી 42° સે. જ્યારે શિયાળાનું તાપમાન 13°થી 29° સે. જેટલું રહે છે. અહીં વરસાદની માત્રા આશરે 500 મિમી.થી 1000 મિમી. રહે છે. વરસાદ મોટે ભાગે જૂનથી સપ્ટેમ્બર માસમાં પડે છે. આ જિલ્લો મુખ્યત્વે ખેતીપ્રધાન છે. જિલ્લાનાં કૃષિ ઉત્પાદનોમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જુવાર, જવ તેમજ બરછટ અનાજની ખેતી થાય છે.

પીતાંબરા પીઠ (શક્તિપીઠ), દતિયા

આ જિલ્લાનો વિસ્તાર 2,902 ચો.કિમી. અને વસ્તી 9,50,000 (2026 મુજબ, આશરે) છે. સાક્ષરતાનું પ્રમાણ 72.63% છે. અહીં મોટે ભાગે લોકો હિન્દી ભાષા બોલે છે. આ જિલ્લામાં 445 ગામડાં અને પાંચ શહેરો આવેલાં છે. આ જિલ્લાના છ તાલુકા છે જેમાં દતિયા, બડોની, સેઓન્ધા, ભાંડેર અને ઇન્ડેરગઢ છે. આ જિલ્લામાં પીતાંબરા પીઠ, રતનગઢ માતાનું મંદિર, સોનાગિરિ, ઉનાઓ બાલાજી સૂર્યમંદિર, દતિયા મહેલ અને દતિયા બોટ ક્લબ જોવાલાયક સ્થળો છે. દતિયા (શહેર) : આ શહેર ‘દતિયાવકરા’ તરીકે ઓળખાય છે. દતિયા જિલ્લાનું મુખ્ય મથક છે. સમુદ્રની સપાટીથી તે 302 મીટરની ઊંચાઈએ આવેલું છે. આ શહેરની વસ્તી (2026 મુજબ, આશરે) 1,50,000 છે. ગ્વાલિયર અને નાગપુરને સાંકળતા બ્રૉડગેજ રેલમાર્ગનું મુખ્ય જંકશન છે. આ શહેરથી ગ્વાલિયર 78 કિમી. દૂર અને ઝાંસીથી 28 કિમી. દૂર છે. દતિયા શહેરમાં પ્રવેશતાં જ પીતાંબરા પીઠ આવેલું છે. જે શક્તિપીઠ તરીકે જાણીતું છે.

ગિરીશ ભટ્ટ, નીતિન કોઠારી

(સંક્ષિપ્ત લેખ. વધુ વિગત માટે જુઓ : ગુજરાતી વિશ્વકોશ, ગ્રંથ-9, દતિયા, પૃ. 193 અથવા જુઓ https://gujarativishwakosh.org/દતિયા/)