Author: Gujarat Vishwakosh Trust

જ. 5 મે, 1905 અ. 1 ફેબ્રુઆરી, 1982

ઓલ ચીકી લિપિને વિકસિત કરનાર લેખક રઘુનાથ મુર્મૂનો જન્મ ઓડિશાના ડાંડબુસ ગામમાં થયો હતો. પિતા નંદલાલ અને માતા સલમા. તેમનું બાળપણનું નામ ચુનુ મુર્મૂ હતું. તેમણે શાળેય શિક્ષણ ગાંબરિયા યુ. પી. સ્કૂલ અને બહલદા પ્રાથમિક શાળામાં મેળવ્યું. 1928માં મૅટ્રિકની પરીક્ષા પાસ કરી. તેમણે બારીપાડા પાવરહાઉસમાં નોકરી શરૂ કરી. પછી ઔદ્યોગિક તાલીમ માટે સેરામપોર મોકલવામાં આવ્યા. તેઓ બારીપાડા ટૅકનિકલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં શિક્ષક તરીકે જોડાયા. 1933માં બદામતલિયા પ્રાથમિક શાળામાં જોડાયા. શિક્ષણકાર્ય દરમિયાન તેમને સંથાલી સાહિત્યમાં રસ જાગ્યો. સંથાલી ભાષાના સંરક્ષણ અને સંવર્ધન માટે એક અલગ લિપિની આવશ્યકતા જણાઈ. તેમણે એ માટે ઓલ ચીકી લિપિ વિકસાવી. ઓલ ચીકી લિપિમાં ‘હોર સેરેંજ’ તેમનું પહેલું પુસ્તક હતું જે 1936માં પ્રકાશિત થયું હતું. 1942માં પહેલું નાટક ‘બિદુ ચંદન’ પ્રકાશિત થયું. તેમણે ઓલ ચીકી માટે ‘પારસી પોહા’, ‘પારસી ઈતુન’, ‘રણારહ’, ‘અલખા’ વગેરે પુસ્તકો લખ્યાં. ‘દાડે ગે ધોન’, ‘સિદ્ધુ-કાન્હૂ’, ‘ખેરવાડ બીર’ તેમનાં જાણીતા પુસ્તકો છે. તેમણે વ્યાકરણ, કવિતા, નાટક, નવલકથાનાં 150થી વધુ પુસ્તકો લખ્યાં છે. તેમના માર્ગદર્શનમાં સંતાલી સાહિત્યનો વ્યાપ વધારવા માટે ‘સાગેન સકમ’ સાપ્તાહિક શરૂ કરવામાં આવ્યું. તેમણે બાબા તિલક માઝી પુસ્તકાલય શરૂ કરવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. 1953માં આદિવાસી સાંસ્કૃતિક સંગઠન નામની સંસ્થા શરૂ કરી. આજે એનું નામ આદિવાસી સામાજિક શૈક્ષણિક અને સાંસ્કૃતિક સંગઠન છે. તેમના વિશિષ્ટ યોગદાન બદલ રાંચી યુનિવર્સિટી અને ઘુમકુરિયા સંસ્થાએ તેમને ડી.લિટ.ની પદવી આપી હતી. મયૂરભંજ આદિવાસી મહાસભાએ ‘ગુરુ ગોમકે’ની પદવી આપી હતી. ઊડિયા સાહિત્ય અકાદમીએ તેમનું સન્માન કર્યું હતું. પશ્ચિમ બંગાળ સરકારે કાંસ્ય ચંદ્રકથી સન્માનિત કર્યા હતા.

અનિલ રાવલ

પ્રાચીન રોમના પ્રસિદ્ધ સેનાપતિ, સરમુખત્યાર અને રાજપુરુષ જુલિયસ સીઝરના જેટલા મિત્રો હતા, એટલા જ શત્રુઓ હતા. એક વાર એ પોતાના મહેલમાં એકલો રજાના દિવસો ગાળી રહ્યો હતો. સીઝરના પરમ મિત્રને આની જાણ થતાં એણે વિચાર્યું કે જુલિયસ સીઝર પાસે જઈને થોડાં ટોળટપ્પાં મારી આવું. બન્ને પ્રેમથી મળ્યા અને વાતચીત સમયે જુલિયસ સીઝરના મિત્રએ કહ્યું, ‘હું એક વાત સમજી શકતો નથી કે તમારા વિરોધીઓ તમારા પર જાતજાતના અસહ્ય આક્ષેપો કરે છે અને તેમ છતાં તમે એ બધાને ચૂપચાપ સહન કરો છો. તમે તમારા વિરોધીઓના આક્ષેપોનો જડબાતોડ, સણસણતો જવાબ આપો ને !’ મિત્રની વાતને ગંભીરતાથી લેવાને બદલે ચર્ચાને બીજે પાટે ચઢાવી દીધી. પરમ મિત્રને દુ:ખ થયું કે એમની આવી ગંભીર વાતની જુલિયસ સીઝરે સદંતર ઉપેક્ષા કરી. આ સમયે ખેપિયાએ આવીને જુલિયસ સીઝરને કાગળોનું એક બંડલ આપ્યું અને જુલિયસ સીઝરે એ ખોલ્યું તો એમના એક વિરોધીએ લખેલા ઘણા આક્ષેપભર્યા કાગળો હતા. આ કાગળોમાં સીઝરના એ વિરોધીએ આક્ષેપો કરવામાં પાછું વાળીને જોયું નહોતું. સીઝરનો મિત્ર તો આ કાગળો વાંચીને ગુસ્સાથી સળગી ઊઠ્યો. જ્યારે સીઝર થોડી વાર શાંત રહ્યા અને પછી એ કાગળો વાંચ્યા વિના જ એને સળગાવી નાખ્યા. આ જોઈને એમના મિત્રએ પૂછ્યું, ‘તમે શા માટે આ બધા કાગળો સળગાવી નાખ્યા. એ તો ઘણા કીમતી હતા. સમય આવ્યે એ વિરોધી પર પ્રહાર કરવા માટે ઉપયોગી બની શક્યા હોત.’ આ સાંભળીને જુલિયસ સીઝરે હસીને કહ્યું, ‘અરે દોસ્ત, મેં વિચાર કર્યા પછી જ આ કાગળો સળગાવ્યા છે. જ્યાં સુધી આ કાગળો મારી પાસે હોય, ત્યાં સુધી એને જોઈને હું મનોમન ક્રોધથી ધૂંધવાતો રહેત. મારે માટે ક્રોધને નષ્ટ કરવાનો સૌથી સરળ ઉપાય આ કાગળોને નષ્ટ કરવાનો હતો. આમ કરવાથી શત્રુતા આપોઆપ ખતમ થઈ જશે. વળી, એ કાગળો પાસે રાખીને તણાવપૂર્વક જીવવાનો શો અર્થ ?’ પેલા મિત્રએ ખોટી સલાહ આપવા માટે સીઝરની ક્ષમા માંગી.

કુમારપાળ દેસાઈ

જ. 4 મે, 1929 અ. 20 જાન્યુઆરી, 1993

હોલિવુડની ખ્યાતનામ અભિનેત્રી ઓડ્રી હેપબર્નનો જન્મ બ્રસેલ્સ, બેલ્જિયમમાં થયો હતો. તેમનું મૂળ નામ ઓડ્રી કેથલીન રસ્ટન હતું. પિતા જોસેફ વિક્ટર એન્થની રસ્ટન શ્રીમંત અંગ્રેજ શાહુકાર હતા અને માતા એલા વાન હીમ્સ્યૂ ડચ બેરોનસ હતાં. માતાપિતા છૂટાં પડ્યાં પછી ઓડ્રી તેમનાં માતા સાથે પહેલાં લંડન અને પછી હોલૅન્ડ જતાં રહ્યાં. લંડન અને હોલૅન્ડમાં તેમણે ખાનગી કન્યાશાળામાં શિક્ષણ લીધું. તેઓ હોલૅન્ડમાં હતાં ત્યારે બીજા વિશ્વયુદ્ધ વખતે નાઝીઓએ હોલૅન્ડ પર કબજો કરી લેતાં ઓડ્રી અને તેમનાં માતાને ખૂબ કફોડી સ્થિતિમાં રહેવાનો વારો આવ્યો હતો. યુદ્ધ પૂરું થયા બાદ શિષ્યવૃત્તિ મળતાં તેઓ લંડનની એક નૃત્યશાળામાં જોડાયાં અને પછીથી મૉડલ તરીકે કારકિર્દીનો પ્રારંભ કર્યો. આ કામ કરતાં કરતાં જ તેમને અભિનેત્રી બનવાની તક મળી, પરંતુ હોલિવુડમાં સારી તક મળે માટે તેઓ અમેરિકા જતાં રહ્યાં. ઓડ્રીએ 1951માં ‘લવેન્ડર હિલ મૉલ’ અને ‘સિક્રેટ પીપલ’ ચલચિત્રોમાં કામ કર્યું હતું. 1953માં પ્રદર્શિત થયેલા ‘ધ રોમન હૉલિડે’ ચિત્રે તેમને ખૂબ પ્રસિદ્ધિ અપાવી. પ્રેક્ષકો અને સમીક્ષકો બંનેએ વખાણેલા આ ચલચિત્રે તેમને શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રીનો ઑસ્કાર અપાવ્યો હતો. એ પછી ‘સેબ્રિના’(1954)માં પણ સશક્ત અભિનય માટે શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રીનું ઑસ્કાર નામાંકન મેળવ્યું. વિશ્વનાં પ્રશિષ્ટ ચલચિત્રોમાં સ્થાન પામેલા ‘વૉર ઍન્ડ પીસ’(1956)માં પણ તેમણે ઉત્કૃષ્ટ અભિનય આપ્યો હતો. તેમના પતિ મેલ ફેરર પણ ચલચિત્રો સાથે સંકળાયેલા હતા. ‘વૉર ઍન્ડ પીસ’માં મેલ ફેરરે ઓડ્રી સાથે અભિનય પણ કર્યો હતો. ‘ધ નન્સ સ્ટોરી’(1959)માં પણ ભાવુક અભિનય કરી ફરી વખત શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રીનું ઑસ્કાર નામાંકન મેળવ્યું હતું. 1964માં ‘માય ફેર લેડી’એ તેમને લોકપ્રિયતાની ટોચે બેસાડી દીધાં હતાં. ‘વેઇટ અન્ટિલ ડાર્ક’(1967)માં ઓડ્રીએ ભયથી ફફડતી અંધ મહિલાની ભૂમિકા ભજવી ફરી ઑસ્કાર નામાંકન મેળવ્યું. ત્યારબાદ પતિથી છૂટાં પડી તેમણે અભિનયને પણ અલવિદા કરી દીધી, પરંતુ 1976માં ફરી તેમણે ‘રોબિન ઍન્ડ મેરિયન’ અને અંતિમ ચલચિત્ર ‘ધ ઑલ લોફડ’(1981)માં અભિનય કર્યો હતો. અભિનયને અલવિદા કર્યા બાદ તેમણે પોતાનો પૂર્ણ સમય સમાજસેવાનાં કાર્યો માટે આપવા માંડ્યો હતો. તેઓ ‘યુનિસેફ’ સાથે પણ સંકળાયેલાં હતાં. 1993માં ઑસ્કાર ઍવૉર્ડ સમારોહમાં તેમને ‘જીન હરશિલ્ટ હ્યુમેનિટેરિયન’ ઍવૉર્ડ મરણોત્તર આપવાની ઘોષણા કરાઈ હતી. તેમના માનમાં અમેરિકા ટપાલખાતાએ ટપાલટિકિટ પણ બહાર પાડી હતી.

અમલા પરીખ