Category: વાચન સમૃદ્ધિ

કેરી આપતું વૃક્ષ.

આંબો દ્વિદળી વર્ગની વનસ્પતિ છે. તેનું વૃક્ષ ૧૫થી ૨૦ મીટર ઊંચું હોય છે. તે સદા લીલુંછમ રહે છે. તેની ઉપર આછી તરંગિત કિનારીવાળાં સાદાં પર્ણો બારે માસ હોય છે. ઘણાં ઝીણાં પુષ્પો ઝૂમખામાં આવે છે, જેમને ‘મૉર’ કહેવાય છે. આંબાનું ફળ તે કેરી કહેવાય છે. જે કાચી હોય ત્યારે લીલા રંગની હોય છે અને પાકે પછી કેસરી રંગની થાય છે. તેની અંદર ગોટલો હોય છે. આંબાનું વૃક્ષ ઘણાં વર્ષો સુધી કેરી આપે છે. કેરી ઘણા દેશોમાં થાય છે; પણ ભારતમાં તેનું સ્થાન અનેરું છે. તેનું મૂળ વતન પૂર્વ ભારત અને ઉત્તર હિમાલયના પહાડી પ્રદેશો ગણાય છે. ગુજરાતમાં વલસાડની આફૂસ (આલ્ફોન્સો) કેરી અને જૂનાગઢની કેસર કેરીઓ તથા રત્નાગિરિ(મહારાષ્ટ્ર)ની આફૂસ કેરી જગવિખ્યાત છે. બીજા દેશોના મુકાબલે ભારતમાંની કેરીની જાતોની વિવિધતા, વિપુલતા અને મીઠાશ અનન્ય છે. ભારતમાં લગભગ ૧,૦૦૦ કરતાં પણ વધુ જાતો વવાય છે. આફૂસ, કેસર, રાજાપુરી, તોતાપુરી, બનારસી, લંગડો, પાયરી, દાડમિયો, મલગોબા, દશેરી, નીલમ વગેરે તેની પ્રચલિત જાતો છે. ભારતમાં કેરીનું વાર્ષિક ઉત્પાદન ૨.૧ કરોડ મેટ્રિક ટન છે. ભારતમાં આંબાનું વાવેતર ૪૦૦૦થી ૬૦૦૦ વર્ષ જેટલું પ્રાચીન છે. મહાભારત અને રામાયણમાં આમ્રવનોનાં વર્ણન આવે છે. ચરક અને સુશ્રુત જેવા મહાન આયુર્વેદાચાર્યોએ પણ કેરીનાં વખાણ કર્યાં છે.

કેરીના પાકા ગરમાં ગ્લુકોઝ, ફ્રુક્ટોઝ અને સુક્રોઝ જેવી શર્કરાઓ અને વિટામિન ‘એ’ અને પોટૅશિયમ-તત્ત્વ સારા પ્રમાણમાં હોય છે. કેરીમાં ખટાશ સાઇટ્રિક ઍસિડને કારણે હોય છે. પાકી કેરીનો ખાવામાં સીધો ઉપયોગ થાય છે. તેનો રસ કે તેના ટુકડાઓ કે અથાણાં ડબ્બાઓમાં પૅક કરેલાં કોઈ પણ ઋતુમાં મળે છે. પાકી કેરીના રસને સૂકવી પાપડ બનાવવામાં આવે છે. કાચી કેરીમાંથી ચટણી, અથાણાં, આંબોળિયાં વગેરે બનાવવામાં આવે છે. કેરીના ઔષધ તરીકે પણ ઘણા ઉપયોગો છે. તેની છાલમાંથી મળતો રંગ સુતરાઉ કે રેશમી કાપડ અને ઊનને આછા પીળા રંગથી રંગે છે. ભારતના કેટલાક પ્રદેશમાં અછત દરમિયાન બીજ(ગોટલી)નો ખોરાક તરીકે પણ ઉપયોગ થાય છે. આંબાના લાકડાનો ફર્નિચર, છતનાં પાટિયાં, બારીનાં ચોકઠાં, પેટીઓ, હલેસાં, હોડીઓ, ખેતીનાં ઓજારો વગેરે બનાવવામાં ઉપયોગ થાય છે. તેના લાકડામાંથી સારો કોલસો પણ થાય છે.

અંજના ભગવતી

ગુજરાતી બાળવિશ્વકોશ, ભાગ-1માંથી

જ. 23 જૂન, 1875 અ. 30 ઑક્ટોબર, 1929

બ્રિટિશ ભારતીય રમતવીર અને અભિનેતા નોર્મન પ્રીચાર્ડનો જન્મ કૉલકાતામાં જ્યોર્જ પીટરસન પ્રીચાર્ડ અને હેલેન પ્રીચાર્ડને ત્યાં થયો હતો. તેમણે કૉલકાતાની સેન્ટ ઝેવિયર્સ કૉલેજમાં અભ્યાસ કર્યો હતો. જુલાઈ, 1897માં સોવાબજાર સામે ઓપન ફૂટબૉલ ટુર્નામેન્ટમાં સેન્ટ ઝેવિયર્સ વતી રમતા પ્રથમ હૅટ્રિક મારી હતી. 1894થી 1900 સુદી પ્રીચાર્ડે સતત સાત વર્ષ સુધી બંગાળ પ્રાંત 100 યાર્ડસ સ્પ્રિન્ટ ટાઇટલ જીત્યું હતું અને 1898-99માં રેકૉર્ડ બનાવ્યો હતો. તેમણે 440 યાર્ડ ડેશ અને 120 યાર્ડસ્ હર્ડલ્સ પણ જીત્યા હતા. પ્રીચાર્ડ ઑલિમ્પિક રમતોમાં ભાગ લેનાર પ્રથમ ભારતીય ખેલાડી હતા અને ઑલિમ્પિક મેડલ જીતનાર અને એશિયન રાષ્ટ્રનું પ્રતિનિધિત્વ કરનાર પણ પ્રથમ ખેલાડી હતા. તેમણે 1900 સમર ઑલિમ્પિક્સમાં બે રજત પદક જીત્યા હતા. 200 મીટર દોડમાં અને 200 મીટર હર્ડલ્સ દોડમાં તેઓ બીજા ક્રમે રહ્યા હતા. તેઓ 110 મીટર હર્ડલ્સની ફાઇનલમાં પહોંચ્યા હતા, પરંતુ રેસ પૂર્ણ કરી શક્યા ન હતા. 100 મીટર સ્પ્રીન્ટસમાં તેઓ ફાઇનલ માટે ક્વૉલિફાય થવામાં નિષ્ફળ રહ્યા હતા. તેમણે 1900થી 1902 સુધી ભારતીય ફૂટબૉલ ઍસોસિયેશનના સચિવ તરીકે સેવા આપી હતી. 1905માં તેઓ કાયમી ધોરણે બ્રિટનમાં સ્થાયી થવા ગયા હતા. ત્યારબાદ તેઓ અભિનયમાં કારકિર્દી બનાવવા માટે અમેરિકા ગયા અને નોર્મન ટ્રેવર નામથી મૂક હોલિવુડ ફિલ્મોમાં અભિનય કરનાર પ્રથમ ઑલિમ્પિયન બન્યા હતા. તેમણે 1924 દરમિયાન બ્રોડવે પર છ મહિના સુધી ચાલેલા ‘ધ ગુસ હેંગ્સ હાઈ’માં મુખ્ય પુરુષ અભિનેતા તરીકે નોંધપાત્ર સફળતા મેળવી હતી. ટ્રેવર થિયેટરમાં સ્ટાર સિસ્ટમનો વિરોધ કરતા હતા. 2005માં IAAFએ 2004 સમર ઑલિમ્પિક્સ માટે સત્તાવાર ટ્રૅક અને ફિલ્ડ આંકડા પ્રકાશિત કર્યા. ઐતિહાસિક રેકૉર્ડ વિભાગમાં પ્રીચાર્ડને 1900માં ગ્રેટ બ્રિટન માટે સ્પર્ધા કરનાર તરીકે સૂચિબદ્ધ કરવામાં આવ્યા હતા. જોકે 1900માં મોટા ભાગના બ્રિટિશ પ્રેસ તેમના રાષ્ટ્રને ભારત તરીકે નોંધે છે. (IOC) ઇન્ટરનેશન ઑલિમ્પિક કમિટી  પ્રીચાર્ડને ભારત વતી સ્પર્ધા કરનાર માને છે અને તેમના બે મેડલનો શ્રેય ભારતને આપવામાં આવે છે.

અમલા પરીખ

સંયુક્ત આરબ અમીરાતનું સૌથી મોટું શહેર. તે 25° 18´ ઉ. અ. અને 55° 18´ પૂ. રે.ની આજુબાજુનો 3900 ચો.કિમી. જેટલો વિસ્તાર આવરી લે છે, પરંતુ સમુદ્રના વિસ્તારનું નવીનીકરણ કર્યું હોવાથી તેનો વિસ્તાર 4,110 ચો.કિમી. થવા જાય છે. દુબઈ શહેરની વસ્તી (2026 મુજબ) આશરે 40 લાખ છે. આ શહેર આશરે 16 મીટરની સમુદ્ર સપાટી ધરાવે છે. દુબઈ અરબ રણપ્રદેશમાં આવેલું છે. યુનાઇટેડ અરબ અમીરાતના દક્ષિણ ભાગ કરતાં દુબઈનું ભૂપૃષ્ઠ પ્રમાણમાં અલગ તરી આવે છે. દુબઈની દક્ષિણે રેતીના ઢૂવા આવેલા છે. દક્ષિણ ભાગમાં કાંકરીનું પ્રમાણ અધિક છે. મોટે ભાગે અહીં શંખ-છીપલાં અને કોરલ દ્વારા બનેલી રેતી સફેદ અને બારીક છે. આબોહવા, કુદરતી વનસ્પતિ અને પ્રાણીસંપત્તિ : દુબઈ આરબ દ્વીપકલ્પના વિષમ આબોહવાવાળા પ્રદેશમાં આવેલું છે. તેનાં જાન્યુઆરી અને જુલાઈનાં સરેરાશ તાપમાન અનુક્રમે 23.4° સે. અને 42.3° સે. જેટલાં રહે છે. વર્ષ 2024ના પ્રારંભમાં દુબઈમાં કૃત્રિમ વરસાદના પ્રયોગથી દુબઈ શહેર લગભગ પાણીમાં ગરકાવ થઈ ગયું હતું.

દુબઈ ખાતે બે મોટાં વ્યાપારિક બંદરો આવેલાં છે. જે પૉર્ટ રશીદ (Port Rashid) અને પૉર્ટ જેબેલ (Port Jebel) છે. પૉર્ટ જેબેલ વિશ્વમાં સૌથી મોટું કૃત્રિમ બંદર છે. જે વિશ્વમાં સૌથી વ્યસ્ત બંદરોમાં સાતમા ક્રમે આવે છે. The Main Transport Agency દ્વારા દુબઈની ખાડીમાં Water Bus અને Water Taxiનું પણ સંચાલન થાય છે. દુબઈ ખાડીના (Dubai Creek) જળમાર્ગે ભારત, આફ્રિકા અને યુરોપના દેશો સાથે વહાણવટું થાય છે. દુબઈ મધ્યપૂર્વનું ખરીદારીનું પાટનગર (Shopping Capital of the Middle East) ગણાય છે. અહીં 70 કરતાં વધુ ખરીદારીનાં કેન્દ્રો અને 250 કરતાં પણ વધુ સોનાનાં આભૂષણોની દુકાનો આવેલી છે. આથી તે ‘City of Gold’ તરીકે ઓળખાય છે. દુબઈ વિશ્વમાં દ્વિતીય ક્રમે આવતું ખરીદારીનું કેન્દ્ર ગણાય છે. આ શહેર ખરીદારીની સાથે પ્રાચીન અને અર્વાચીન સ્થાપત્યો માટે પણ આકર્ષણનું કેન્દ્ર બન્યું છે.

નીતિન કોઠારી

(સંક્ષિપ્ત લેખ. વધુ વિગત માટે જુઓ : https://gujarativishwakosh.org/દુબઈ/)