જ. 6 ફેબ્રુઆરી, 1915 અ. 11 ડિસેમ્બર, 1998
હિન્દી ફિલ્મોના ખ્યાતનામ ગીતકાર રામચંદ્ર દ્વિવેદીનો જન્મ ઉજજૈન જિલ્લાના બડનગરમાં થયો હતો. તેઓ કવિ ‘પ્રદીપ’ના નામથી ખ્યાતનામ છે. તેમના વડવાઓ મૂળ ઉત્તર ગુજરાતના, પરંતુ પ્લેગને કારણે સ્થળાંતર કરી મધ્યપ્રદેશમાં સ્થાયી થયા. તેમનું શાળેય શિક્ષણ ઇન્દોરમાં અને ઉચ્ચશિક્ષણ અલાહાબાદ અને લખનઉમાં થયું. ટીસર્ચ ટ્રેનિંગ કોર્સ કરીને શિક્ષક બન્યા. તેમને કવિતા લખવા અને રજૂ કરવાનો શોખ હતો. તેમણે કવિસંમેલનોમાં શ્રોતાઓને મોહિત કર્યા હતા. મુંબઈમાં યોજાયેલા કવિસંમેલનમાં તેમની કવિતાથી પ્રભાવિત થઈ હિમાંશુ રૉય દ્વારા તેમને ‘કંગન’ ફિલ્મમાં ચાર ગીતો લખવા આપ્યાં જેમાંનાં ત્રણ ગીતો તેમણે ગાયાં હતાં. તેમણે 1500 ઉપરાંત ગીતોની રચના કરી. અનેક ફિલ્મોમાં તેમનાં ગીતો લોકપ્રિય બન્યાં. જેમાં ‘પુનર્મિલન’, ‘બંધન’, ‘ઝૂલા’, ‘કિસ્મત’, ‘મશાલ’, ‘બાપ-બેટી’, ‘નાગમણિ’, ‘તલાક’, ‘નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝ’, ‘અગ્નિરેખા’, ‘જય સંતોષી મા’, ‘પૈગામ’ અને ‘આંખ કા તારા’ ઉલ્લેખનીય છે. તેમનાં અનેક ગીતો લોકહૈયે વસી ગયાં હતાં. જેમાં ‘આઓ બચ્ચો તુમ્હેં દિખાયેં ઝાંકી હિન્દુસ્તાન કી’, ‘હમ લાયે હૈ તૂફાન સે કશ્તી નિકાલ કે’, ‘ઇન્સાફ કી ડગર પે બચ્ચોં દિખાઓ ચલકે’, ‘દે દી હમેં આઝાદી બિના ખડ્ગ બિના ઢાલ’, ‘પિંજરે કે પંછી રે’ જેવાં ગીતો આજે પણ એટલાં જ લોકપ્રિય છે. ‘કિસ્મત’ ફિલ્મના ગીતની ‘હિંદોસ્તાં હમારા હૈ’, પંક્તિમાં ‘ભારત છોડો’ ચળવળનો ધ્વનિ માલૂમ પડતાં અંગ્રેજ સરકારે તેમને પકડવા વૉરન્ટ કાઢ્યું હતું, પરંતુ તેઓ ભૂગર્ભમાં જતા રહ્યા. 1962ના ભારત-ચીન યુદ્ધમાં પરમવીર મેજર શૈતાનસિંહ ભાટીના બલિદાનથી પ્રભાવિત થઈ તેમણે ‘એ મેરે વતન કે લોગો’ ગીત લખ્યું એ ગીતથી તેમને ‘રાષ્ટ્રકવિ’નું સન્માન મળ્યું. તેમણે એ ગીતની રૉયલ્ટી ‘યુદ્ધ વિધવા ભંડોળ’માં આપી હતી. કવિ પ્રદીપને અનેક ઍવૉર્ડોથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. બંગાળ ફિલ્મ જર્નાલિસ્ટ ઍસોસિયેશનનો શ્રેષ્ઠ ગીતકાર અને શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક તરીકેનો ઍવૉર્ડ, ભારત સરકારનો શ્રેષ્ઠ ગીતકાર તરીકેનો ઍવૉર્ડ, સૂરસિંગાર ઍવૉર્ડ, રાષ્ટ્રીય એકતા ઍવૉર્ડ, સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર, સંસ્કૃતિ સંબંધ પુરસ્કાર, દાદાસાહેબ ફાળકે ઍવૉર્ડ વગેરે તેમને મળ્યા હતા. ભારતીય ટપાલ વિભાગે તેમની સ્મૃતિમાં પાંચ રૂપિયાની ટપાલટિકિટ બહાર પાડી હતી.
અંજના ભગવતી
