Category: વાચન સમૃદ્ધિ

અમેરિકાની સૌથી જૂની, સૌથી મોટી અને વિશ્વની અગ્રિમ પંક્તિની યુનિવર્સિટી. આ યુનિવર્સિટી મૅસેચૂસેટ્સ રાજ્યમાં કેમ્બ્રિજ, બૉસ્ટન પાસે અને ચાર્લ્સ નદીના કિનારે આવેલી છે. પ્રારંભમાં તેની સ્થાપના હાર્વર્ડ કૉલેજ તરીકે ૧૦ ઑક્ટોબર, ૧૬૩૬માં જનરલ કૉર્ટ ઑવ્ મૅસેચૂસેટ્સ બે કૉલોનીના ઠરાવ પછી થઈ હતી. પ્રારંભમાં આ સ્થળનું નામ ન્યૂટાઉન હતું, જે બદલીને કેમ્બ્રિજ રાખવામાં આવ્યું. ઈ. સ. ૧૭૮૦માં તે હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીમાં રૂપાંતરિત થઈ. હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીનું નામ હાર્વર્ડ કૉલેજના પ્રથમ દાતા જ્હૉન હાર્વર્ડના નામ સાથે જોડાયેલું છે. જ્હૉન હાર્વર્ડે ઈ. સ. ૧૬૩૮માં તેઓ મૃત્યુ પામ્યા તે પહેલાં, તેમની અર્ધી મિલક્ત અને ૪૦૦ પુસ્તકો હાર્વર્ડ કૉલેજને દાનમાં આપ્યાં હતાં.

હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટી, અમેરિકા

આ યુનિવર્સિટીની વિવિધ સંસ્થાઓ પૈકી કેટલીક કેમ્બ્રિજ, કેટલીક બૉસ્ટન અને કેટલીક મૅસેચૂસેટ્સ રાજ્યના અન્ય ભાગોમાં છે. વળી કેટલીક સંસ્થાઓ કૉલોરાડો, ક્યૂબા અને દક્ષિણ આફ્રિકામાં છે. યુનિવર્સિટી આર્થિક અને શૈક્ષણિક રીતે સંપૂર્ણ સ્વાયત્ત છે, રાજ્યાશ્રિત નથી. યુનિવર્સિટી ૪,૯૩૮ એકરના વિસ્તારમાં આવેલી છે. તેમાં કુલ ૨૦૦ મકાનો છે. તેનું પ્રથમ મકાન ૧૬૩૭માં બન્યું હતું. તે પછી ઉત્તરોત્તર તેમાં વધારો થતો ગયો. આ યુનિવર્સિટીના પૂર્વસ્નાતક-કક્ષાએ બે મુખ્ય વિભાગો છે, જેમાં હાર્વર્ડ કૉલેજ યુવકો માટે અને રેડક્લિફ (Radcliffe) કૉલેજ યુવતીઓ માટે છે. ત્યારબાદ સ્નાતક અને વ્યવસાયલક્ષી વિદ્યાશાખાઓમાં સહઅધ્યયન (co-education) છે. હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીમાં નીચેની વિદ્યાશાખાઓ અને સંસ્થાઓ કાર્યરત છે : ૧. આર્ટ્સ અને વિજ્ઞાનની શાખા, ૨. તબીબી શાખા, ૩. વ્યાપાર-ઉદ્યોગ-સંચાલન શાખા, ૪. સ્થાપત્ય, લૅન્ડસ્કેપ અને અર્બન પ્લાનિંગ, ૫. વિશ્વના ધર્મોના અભ્યાસ માટેની શાખા, ૬. શિક્ષણલક્ષી અને માનવ-સંસાધન-વિકાસ શાખા, ૭. જ્હૉન એફ. કૅનેડી સ્કૂલ ઑવ્ ગવર્નમેન્ટ, ૮. કાયદાશાસ્ત્રની શાખા, ૯. જાહેર સ્વાસ્થ્યની શિક્ષણશાખા. આ ઉપરાંત પણ ઘણીબધી વિદ્યાપ્રવૃત્તિને લગતી આનુષંગિક શાખાઓમાં બૉટેનિકલ ગાર્ડન (વનસ્પતિ-ઉદ્યાન), ગ્રે હર્બૅરિયમ (સૂકવેલી ઔષધિ-વનસ્પતિઓનો સંગ્રહ), ઍસ્ટ્રૉનૉમિકલ ઑબ્ઝર્વેટરી અને હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસનો સમાવેશ થાય છે. છેલ્લી બે શતાબ્દીઓ દરમિયાન આ યુનિવર્સિટીના સ્નાતકો અને અધ્યાપકોએ અમેરિકાના બૌદ્ધિક અને રાજકીય વિકાસમાં મહત્ત્વનો ફાળો આપ્યો છે.

રાજશ્રી મહાદેવિયા

(સંક્ષિપ્ત લેખ. વધુ વિગત માટે જુઓ : ગુજરાતી બાળવિશ્વકોશ, વૉલ્યુમ ભાગ-10, હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટી, પૃ. 158)

જ. 15 જાન્યુઆરી, 1929 અ. 4 એપ્રિલ, 1968

અમેરિકાના અશ્વેત લોકોના નાગરિક હકો માટેની અહિંસક લડતના નેતા. તેઓનો જન્મ ધાર્મિક પરિવારમાં થયો હતો. પિતા તથા મામાના દાદા ખ્રિસ્તી બૅપ્ટિસ્ટ સંપ્રદાયના ઉપદેશકો હતા. તેઓએ ઈ. સ. 1948માં ગ્રૅજ્યુએટ થયા બાદ 1951માં ‘બેચલર ઑવ્ ડિવિનિટી’ની પદવી મેળવી. 1953માં કોરટ્ટા સ્કૉટ સાથે લગ્નગ્રંથિથી જોડાયા. 1954માં મોન્ટગૉમેરીના બૅપ્ટિસ્ટ દેવળમાં જોડાયા. 1955માં બોસ્ટન યુનિવર્સિટીની થિયૉલૉજીની પીએચ.ડી.ની પદવી પ્રાપ્ત કરી. તેઓ ગાંધીજીનાં લખાણો અને અહિંસાની વિચારધારાથી ખૂબ પ્રભાવિત થયા હતા. તેમણે યુ.એસ.માં અશ્વેત લોકોના નાગરિક હકો માટે અહિંસક ચળવળ શરૂ કરી. સૌપ્રથમ તેમણે જાહેર બસમાં રંગભેદની અને અલગતાની નીતિનો વિરોધ કરનાર રોઝાપાર્કની ધરપકડ થતાં, જાહેર બસવ્યવહારનો વરસ સુધી બહિષ્કાર પોકાર્યો. આને કારણે હિંસક બનાવો બન્યા. છેવટે સુપ્રીમ કોર્ટે રંગભેદના અને અલગતાના કાયદાને ગેરકાયદેસર ઠરાવ્યો.  આ બનાવ પછી કિંગ લ્યૂથરને રાષ્ટ્રવ્યાપી નામના મળી અને આ વિજયથી અહિંસક સત્યાગ્રહમાં લોકોનો વિશ્વાસ વધ્યો. 1957માં તેમણે સધર્ન ક્રિશ્ચિયન લીડરશિપ કૉન્ફરન્સની સ્થાપના કરી. તેમણે ઘાના, ભારત વગેરે દેશોમાં અને અમેરિકાનાં જુદાં જુદાં શહેરોમાં ફરીને પ્રવચનો કર્યાં. રંગભેદની નીતિ અને અશ્વેત લોકોના નાગરિક હકો માટે લોકમત જાગૃત કર્યો. આ કારણે તેમના પર ખૂની હુમલો થયો, પણ તેઓ બચી ગયા. 1959માં તેઓ ભારતની મુલાકાતે આવેલા અને વડાપ્રધાન નહેરુને મળ્યા હતા. 1960માં તેઓ સહપાદરી થયા. તેમણે અશ્વેત લોકોના હકો માટે અનેક મંડળો સ્થાપ્યાં. રંગભેદના પ્રશ્ને તેમણે ઘણી વખત ધરપકડ વહોરી, હડતાળો અને રેલીઓ યોજી લોકોને  જાગૃત કર્યા, તેને લગતાં પુસ્તકો લખ્યાં. અશ્વેત લોકોના હકો માટે ધર્મગુરુને અપીલ કરી. તેમના પ્રયાસોના ફળ રૂપે જ્હોન કૅનેડીએ અમેરિકાની કૉંગ્રેસમાં ‘નાગરિક હક’ માટેનું બિલ રજૂ કર્યું. 1964માં તેમને શાંતિ માટેનો નોબેલ પુરસ્કાર મળ્યો. 4 એપ્રિલ, 1968ના રોજ તેમની હત્યા થઈ. ભારત સરકારે તેમને આંતરરાષ્ટ્રીય સમજૂતી અને શાંતિ માટે પુરસ્કાર તેમનાં પત્નીને એનાયત કર્યો.

અંજના ભગવતી

યુરોપના અગ્નિખૂણામાં આવેલ આલ્બેનિયા પ્રજાસત્તાક દેશની રાજધાની. એડ્રીઆટિક સમુદ્રથી પૂર્વમાં 32 કિમી. દૂર કિનારાના મેદાનમાં તે પથરાયેલ છે. મૂળ તે ફળદ્રૂપ મેદાનની દક્ષિણે ચૂનાના ખડકોની હારમાળાની તળેટીમાંનો જંગલવિસ્તાર હતો. વસ્તી આશરે 6,21,000 (2020, આશરે) છે. ઓટોમન સેનાપતિ બર્કીન્ઝાદેશ સુલેમાન પાશાએ 1600માં તેની સ્થાપના કરી હતી. 1946માં રશિયાની અસર હેઠળ સામ્યવાદીઓએ તેનો હવાલો સંભાળ્યો ત્યારબાદ ત્યાં વિવિધ વસ્તુઓ બનાવતી વીસ જેટલી નવી ફૅક્ટરીઓ સ્થપાઈ તથા સરકારી કચેરીઓ, શાળાઓ અને દવાખાનાનાં નવાં મકાનો બંધાયાં. ઉપરાંત ત્યાં જળવિદ્યુત-ઊર્જામથક પણ બાંધવામાં આવ્યું અને પાણીપુરવઠાની સગવડ આધુનિક બનાવાઈ. અહીં શહેરની આસપાસના વિસ્તારમાં ઑલિવ અને બદામની ખેતી મોટા પાયે થાય છે.

તિરાને શહેરની આસપાસમાં થતી (1) ઑલિવ અને (2) બદામની ખેતી

તે આલ્બેનિયાનું મહત્ત્વનું ઔદ્યોગિક કેન્દ્ર હોઈ અહીં મિકૅનિકલ એન્જિનિયરિંગને લગતા ઉદ્યોગ ઉપરાંત છાપકામનાં યંત્રો, મકાન-બાંધકામનાં જરૂરી સાધનો, કાચ, સિરામિક, લાકડાની બનાવટો અને અનેક લઘુઉદ્યોગોનો વિકાસ થયો છે. આલ્બેનિયાનાં અન્ય શહેરો સાથે તે રસ્તા, રેલ અને હવાઈ માર્ગે સંકળાયેલ છે. અહીંની વસ્તીનો મોટો ભાગ ઇસ્લામ ધર્મ પાળે છે. 1920માં જ્યારે તે દેશનું મુખ્ય વહીવટી મથક બન્યું, ત્યારે તેની વસ્તી માત્ર 10,000ની હતી. ત્યારબાદ રાજા ઝૉગ જે સ્વતંત્ર આલ્બેનિયાનો પ્રથમ અને એકમાત્ર રાજવી રહ્યો છે, તેણે ઇટાલિયન સ્થપતિઓને રોકીને શહેરનો નવો કેન્દ્રીય વિસ્તાર અને સ્કેન્ડરબર્ગ ચોકની આસપાસ સરકારી કચેરીઓનાં ભવ્ય મકાનો બંધાવ્યાં. શહેરનો વિસ્તાર વધતાં તેને આધુનિક સ્વરૂપ મળ્યું. 1939થી 44ના સમય દરમિયાન ઇટાલિયન અને જર્મન લશ્કરોએ અહીં થાણાં સ્થાપ્યાં હતાં, અને તેના પર પોતાનો કબજો જમાવ્યો હતો.

નિયતિ મિસ્ત્રી

ગુજરાતી વિશ્વકોશ, વૉલ્યુમ ભાગ-8