Tag: અધિકરણ

આફ્રિકા ખંડના ઈશાન ખૂણામાં આવેલો દેશ.

તે ૨૨°થી ૩૨° ઉ. અ. અને ૨૫°થી ૩૬° પૂ. રે. વચ્ચેનો ૧૦,૦૨,૪૫૦ ચો.કિમી. જેટલો વિસ્તાર આવરી લે છે. વિશ્વની સૌપ્રથમ સંસ્કૃતિનો વિકાસ ઇજિપ્તમાં નાઇલ નદીને કિનારે થયો હતો. ઇજિપ્તની ઉત્તરમાં ભૂમધ્ય સમુદ્ર, ઈશાનમાં ઇઝરાયલ અને પેલેસ્ટાઇન ગાઝાપટ્ટી આવેલા છે. પૂર્વમાં રાતો સમુદ્ર, દક્ષિણમાં સુદાન અને પશ્ચિમમાં લિબિયા આવેલા છે. ઇજિપ્ત વિશ્વનો ૧૪મો સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો દેશ છે. પ્રાકૃતિક રચના પ્રમાણે ઇજિપ્તને ત્રણ ભાગમાં વહેંચી શકાય : (૧) નાઇલની પૂર્વમાં અરબસ્તાનનું રણ, (૨) નાઇલની પશ્ચિમમાં લિબિયાનું રણ અને (૩) નાઇલની ખીણનો ફળદ્રૂપ પ્રદેશ. મોટા ભાગનું ઇજિપ્ત નાઇલ નદીના કિનારે વસેલું છે. તેના કુલ વિસ્તારના આશરે 90% જેટલો ભાગ રણપ્રદેશ છે. નાઇલ નદીમાં દર વર્ષે ઑગસ્ટ, સપ્ટેમ્બરમાં પ્રચંડ પૂર આવે છે. આ નદીનાં પાણી દ્વારા સિંચાઈ કરવામાં આવે છે. તેના માટે નહેરો તૈયાર કરવામાં આવી છે. આસ્વાન બંધ, સુએઝ નહેર, યૂસુફ નહેર અને અહમદી નહેર જાણીતાં છે. ઇજિપ્તના દરિયાકિનારાની લંબાઈ લગભગ ૨,૪૫૦ કિમી. છે.

અહીં ભેંસ, બકરાં, ઘેટાં, ઊંટ, ગધેડાં અને મરઘાં જેવાં પાલતુ પ્રાણીઓ અને થોડા પ્રમાણમાં શિયાળ, લોંકડી, ભુંડ, જરખ, મગર અને હિપોપૉટેમસ મળે છે. ઇજિપ્તમાં મુખ્ય પાક ખજૂરનો છે. તે મબલક થાય છે. ઉત્તમ પ્રકારના રૂ માટે ઇજિપ્ત બીજા ક્રમે આવે છે. અહીં દ્રાક્ષ, નારંગી, ઑલિવ, અંજીર, મોસંબી, લીંબુ, કપાસ, ઘઉં, બાજરી અને શેરડીના પાકો લેવામાં આવે છે. અહીં ખનિજસંપત્તિ નહિવત્ છે. રાજધાની કૅરો આફ્રિકાનું સૌથી મોટું અને ઝડપથી વિકસતું શહેર છે. ઍલેક્ઝાન્ડ્રિયા વેપારનું મોટું મથક છે. આ દેશની વસ્તી ૧૨ કરોડ (૨૦૨૬, આશરે) જેટલી છે. પ્રાચીન મિસરના લોકોએ કલા, શિલ્પ તથા સ્થાપત્યના ક્ષેત્રે અજોડ પ્રગતિ સાધી હતી. ઇજિપ્તના રાજવીઓ ‘ફારોહ’ કહેવાતા. શંકુઘાટના પિરામિડો નામે ઓળખાતી રાજા-રાણીઓની કબરો ઇજિપ્તની વિશિષ્ટતા છે. ગિઝેહ (ગીઝા) પાસે આવેલ પિરામિડ તથા સ્ફિંક્સની મહાકાય પ્રતિમા જોવા લાખો પ્રવાસીઓ ઇજિપ્તની મુલાકાત લે છે.

અમલા પરીખ

(વધુ વિગત માટે જુઓ : ગુજરાતી બાળવિશ્વકોશ, ભાગ-1, ઇજિપ્ત (મિસર), પૃ. 148)

હિંદુ ધર્મ મુજબ આદ્યશક્તિ પાર્વતી દેવીનું કાલી, ચંડી, ભૈરવી વગેરે જેવું ઉગ્ર રૂપ. દુર્ગાનો જન્મ આદ્યશક્તિથી થયો છે. ‘સુપ્રભેદાગમ’ નામના ગ્રંથમાં દુર્ગાને વિષ્ણુની નાની બહેન કહી છે. શૈવ–આગમો દુર્ગાનાં નવ રૂપો ગણાવે છે; જેમાં (1) નીલકંઠી, (2) ક્ષેમંકરી, (3) હરસિદ્ધિ, (4) રુદ્રાંશદુર્ગા, (5) વનદુર્ગા, (6) અગ્નિદુર્ગા, (7) જયદુર્ગા, (8) વિંધ્યવાસિની દુર્ગા અને (9) રિપુમારી દુર્ગાનો સમાવેશ થાય છે. આગમો જણાવે છે કે નીલકંઠી ધન અને સુખ આપે છે, ક્ષેમંકરી તંદુરસ્તી આપે છે, હરસિદ્ધિ ઇચ્છેલું ફળ આપે છે, જયદુર્ગા સિદ્ધિ આપે છે અને રિપુમારી દુર્ગા શત્રુઓનો સંહાર કરે છે. જ્યારે વારાહપુરાણમાં દુર્ગાનાં નવ રૂપોમાં (1) શૈલપુત્રી, (2) બ્રહ્મચારિણી, (3) ચંદ્રઘંટા, (4) કૂષ્માણ્ડા, (5) સ્કંદમાતા, (6) કાત્યાયની, (7) કાલરાત્રી, (8) મહાગૌરી અને (9) સિદ્ધિદાત્રીને ગણાવવામાં આવ્યાં છે. પરિણામે શાક્તો અને તાંત્રિકો દુર્ગાની એક મૂર્તિ કે બીજાક્ષર કેન્દ્રમાં સ્થાપી તેની આજુબાજુ ચાર દિશાઓમાં ચાર અને ચાર કોણોમાં ચાર મળીને કુલ નવ દુર્ગાની મૂર્તિઓ કે બીજાક્ષરો મૂકી દુર્ગાની પૂજા કરે છે. ભારતમાં ચૈત્ર અને આસોની નવરાત્રીમાં દિવસમાં ત્રણ વાર દુર્ગાની પૂજા થાય છે અને દુર્ગાસપ્તશતીનો પાઠ કરાય છે. આઠમે કે નવમે દિવસે દસમા ભાગના પાઠને હોમીને નવચંડી વગેરે કરવામાં આવે છે અને કોળા(કૂષ્માણ્ડ)નું બલિદાન આપવામાં આવે છે. વળી શાક્ત સંપ્રદાયમાં નવ વર્ષની ઉંમરની રોહિણી નામથી ઓળખાતી કુમારી કન્યાને દુર્ગા તરીકે પ્રત્યક્ષ પૂજવામાં આવે છે.

દુર્ગાએ અનેક રાક્ષસોનો સંહાર કર્યો છે. દેવી-ભાગવત મુજબ દુર્ગ કે દુર્ગમ નામના અસુરનો સંહાર કરવાથી તેનું નામ દુર્ગા પડ્યું છે. જ્યારે માર્કણ્ડેયપુરાણ મુજબ મહિષાસુર, શુંભ, નિશુંભ વગેરે રાક્ષસોનો સંહાર દુર્ગાએ કર્યો છે. ખાસ કરીને મહિષાસુરમર્દિની દુર્ગાનું સ્વરૂપ અતિપ્રસિદ્ધ છે. એ નોંધપાત્ર છે કે ભારતમાં દુર્ગાનાં પ્રસિદ્ધ મંદિરો પર્વતનાં શિખરો પર આવેલાં છે. બંગાળમાં નવરાત્રિના દિવસોમાં દુર્ગામહોત્સવથી અનેરો ઉત્સાહ વ્યાપી રહે છે. કલાકારો મહિષાસુરમર્દિની દુર્ગાની વૈવિધ્યપૂર્ણ પ્રતિમાઓ બનાવે છે; તેમની પૂજા કરે છે અને અંતિમ દિવસે તેમનું હુગલી આદિ નદીઓમાં વિસર્જન કરે છે. ‘દુર્ગાકલ્પદ્રૂપ’માં દુર્ગાના આરાધના-ઉપાસના વિશે વિગતે માહિતી મળે છે.

પ્ર. ઉ. શાસ્ત્રી

ગુજરાતી વિશ્વકોશ ગ્રંથ-9માંથી

દક્ષિણ અમેરિકામાં આવેલો એક દેશ.

તે ૨° ૦૦´ દ. અ. અને ૭૭° ૩૦´ પૂ. રે.ની આજુબાજુનો ૨,૮૩,૫૬૧ ચો.કિમી. જેટલો વિસ્તાર આવરી લે છે. સ્પૅનિશ ભાષા મુજબ ઇક્વેડૉર (Ecuador) એટલે ‘Equator’ વિષુવવૃત્ત. ઇક્વેડૉર વિષુવવૃત્તની નજીક આવેલો છે. તેની ઉત્તરમાં કોલંબિયા તથા પૂર્વ અને દક્ષિણમાં પેરુ દેશ આવેલો છે. એની પશ્ચિમમાં પૅસિફિક મહાસાગર આવેલો છે. દેશના મધ્ય ભાગમાં ઍન્ડિઝની બે પર્વતમાળાઓ છે. તેમાં ૨૨માંથી ૨૦ જ્વાળામુખી સક્રિય છે. બે પર્વતમાળાની વચ્ચે ઉચ્ચપ્રદેશ આવેલો છે. પૂર્વમાં ગીચ વરસાદી જંગલો (rain forests) છે. ઇક્વેડૉર વિષુવવૃત્તીય આબોહવા ધરાવે છે. પાટનગર ક્વિટોનું જાન્યુઆરી તથા જુલાઈનું તાપમાન અનુક્રમે ૧૫° સે. અને ૧૪° સે. રહે છે. સરેરાશ વાર્ષિક વરસાદ ૧,૧૧૫ મિમી. જેટલો થાય છે. મોટા ભાગના લોકો કેળાં, કોકો, કૉફી અને શેરડીની ખેતી કરે છે.

ધ ગેલૅપગાસ (The Galapagos) જ્વાળામુખીથી બનેલા ટાપુઓ (Islands) છે. તે મુખ્ય ભૂમિથી ૧,૧૦૦ કિમી. દૂર પૅસિફિક (પ્રશાંત) મહાસાગરમાં આવેલા છે. તે પણ ઇક્વેડૉરની માલિકીના છે. તે ટાપુઓ ત્યાં વસતા વિરાટ કાચબાઓના કારણે જાણીતા છે. આ કાચબા દોઢથી બે મીટર લાંબા અને એકથી સવા મીટર પહોળા હોય છે. આ કાચબાઓ ઉપરાંત આ ટાપુ પર અનેક જાતનાં ચિત્રવિચિત્ર પ્રાણીઓ વસે છે. વિજ્ઞાની ચાર્લ્સ ડાર્વિન અહીં ઘણો લાંબો સમય રહેલા. તેમના ઉત્ક્રાંતિવાદના સિદ્ધાંતના પ્રતિપાદનમાં અહીંનાં પ્રાણીઓનું નિરીક્ષણ કર્યાંનું તેમણે નોંધ્યું છે. આ દેશની વસ્તી આશરે ૧.૯૦ કરોડ (૨૦૨૬) જેટલી છે. ક્વિટો તેની રાજધાની છે. તેઓ સ્પૅનિશ, ક્વેચુઆ અને જીવારો ભાષાઓ બોલે છે. ઇતિહાસ : ઈ. સ. ૧૫૩૨માં સ્પેનના કેટલાક   લોકો સ્થળાંતર કરીને હાલના ઇક્વેડૉરના સ્થળે ગયા. ત્યાં જઈને તેમણે ક્વિટો નામની વસાહત સ્થાપી. ઈ. સ. ૧૮૨૧માં સ્થાનિક લોકોએ બળવો કર્યો અને સ્પેનના શાસનમાંથી દેશ મુક્ત થયો. તે પછી ઈ. સ. ૧૮૩૦માં તે પ્રજાસત્તાક બન્યું.

અમલા પરીખ

(સંક્ષિપ્ત લેખ. વધુ વિગત માટે જુઓ : ગુજરાતી બાળવિશ્વકોશ, ભાગ-1, ઇક્વેડૉર, પૃ. 145)