Category: વાચન સમૃદ્ધિ

: લિબિયાનું પાટનગર અને દેશનું મોટામાં મોટું શહેર. ભૌગોલિક સ્થાન : 35° 24´ ઉ. અ. અને 13° 11´ પૂ. રે.. તે દેશના ઉત્તર-પશ્ચિમ કિનારે ટ્યૂનિશિયાની સરહદથી 200 કિમી. દૂર ભૂમધ્ય સાગર પર આવેલ છે. વસ્તી 12,10,000 (2026, આશરે). લિબિયાનું મહત્ત્વનું બંદર હોવા ઉપરાંત ખેતપેદાશોના વ્યાપાર માટે તે મુખ્ય બજાર-કેન્દ્ર પણ છે. તેની ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિઓમાં ખનિજતેલ-શુદ્ધીકરણ, ખાદ્ય-પ્રક્રમણ, મત્સ્ય-ઉદ્યોગ, ચર્મ-ઉદ્યોગ, તમાકુ, કાપડ, ઈંટ અને મીઠું બનાવવાના ઉદ્યોગો ઉપરાંત ગાલીચા વણવાના હસ્તકલા-ઉદ્યોગનો સમાવેશ થાય છે. જૂના શહેરવિસ્તારમાં વણકરો, સોની, કંસારા અને ચામડાની વસ્તુઓ બનાવનારાઓનું મોટું બજાર છે.

એક વખતનો ભવ્ય શાહી મહેલ, ત્રિપોલી

‘મુરીશ’ સ્થાપત્યના નમૂના અહીં મોજૂદ છે. બંદરની પાસે આવેલ સોળમી સદીનાં ભવ્ય સ્પૅનિશ મહેલમાં પ્રાગ્ ઇતિહાસ, પુરાતત્ત્વ, નૃવંશવિદ્યા, પ્રકૃતિવિજ્ઞાન તેમજ પ્રાચીન શિલાલેખોનું પ્રખ્યાત સંગ્રહાલય છે. શહેરનાં અનેક આકર્ષણો પૈકી વાસ્તુવિધાન અને કલાકારીગીરીના ઉત્તમ નમૂના તથા અઢારમી સદીની પુરાણી મસ્જિદો છે. આ મસ્જિદોના વિસ્તારમાં જૂના જમાનામાં સુંદર બગીચા બનાવવામાં આવ્યા હતા. હાલનું નવું શહેર સમુદ્રકિનારા પર નીલગિરિનાં વૃક્ષોની વીથિકા અને રોમન સમયનાં સ્થાપત્યોથી શોભે  છે. 1911–12ના ઇટાલી તથા લિબિયા વચ્ચેના યુદ્ધમાં તેના પર ઇટાલીએ વિજય મેળવ્યો હતો. 1943–51 દરમિયાન તે બ્રિટનના કબજામાં હતું. 1951માં લિબિયા સ્વતંત્ર થતાં તે દેશનું પાટનગર બન્યું. આ શહેરની સ્થાપના ફિનીશિયનોએ ઈ. સ. પૂ. આશરે 7મી સદીમાં કરેલી અને રોમન સામ્રાજ્યના સમયમાં તેને ઓપ આપવામાં આવ્યો. સ્થાપના પછીના ગાળામાં તેના પર રોમનો (ઈ. સ. પૂ. 146), વડાલો (આશરે ઈ. સ. 450), છઠ્ઠી સદીમાં બાઇઝેન્ટાઇનો તથા સાતમી સદીમાં આરબોનું શાસન દાખલ થયું હતું. 1146–58નો ગાળો બાદ કરતાં ઈ. સ. 1510 સુધી તેના પર આરબોનું શાસન હતું. 1551માં તેને તુર્કોએ જીતી લીધું હતું.

નિયતિ મિસ્ત્રી

(સંક્ષિપ્ત લેખ. વધુ વિગત માટે જુઓ : ગુજરાતી વિશ્વકોશ, વૉલ્યુમ ભાગ-9, ત્રિપોલી (લિબિયા), પૃ. 59 અથવા જુઓ https://gujarativishwakosh.org/ત્રિપોલી/)

જ. 15 માર્ચ, 1977 અ. 28 નવેમ્બર, 2008

2008ના મુંબઈના આતંકી હુમલા દરમિયાન ફક્ત 31 વર્ષે શહીદ થનારા ભારતીય સેનાના અધિકારી મેજર સંદીપ ઉન્નીકૃષ્ણન બૅંગાલુરુમાં રહેતા મલયાલી નાયર પરિવારમાંથી હતા, જ્યાં તેઓ કેરળના કોઝિકોડથી સ્થળાંતરિત થયા હતા. તેઓ નિવૃત્ત ઇસરો અધિકારી કે. ઉન્નીકૃષ્ણન અને ધનલક્ષ્મી ઉન્નીકૃષ્ણના એકમાત્ર પુત્ર હતા. મેજરે બૅંગાલુરુની ફ્રેન્ક એન્થોની પબ્લિક સ્કૂલમાં અભ્યાસ કર્યો હતો. 1995માં વિજ્ઞાનપ્રવાહમાં સ્નાતક થયા હતા. તેઓ બાળપણથી જ સશસ્ત્ર દળોમાં જોડાવા માગતા હતા. મેજર સંદીપ 1995માં મહારાષ્ટ્રના પુણેમાં નૅશનલ ડિફેન્સ અકાદમીમાં જોડાયા. તેઓ ઑસ્કાર સ્ક્વોડ્રનના ભાગ હતા અને 94માં કોર્સ એનડીએના સ્નાતક હતા. તેમણે બેચલર ઑવ્ આર્ટસની ડિગ્રી મેળવી હતી. ભારતીય લશ્કરી અકાદમી (આઇએમએ) દેહરાદૂનમાંથી તેઓ સ્નાતક થયા અને ભારતીય સેનાની બિહાર રેજિમેન્ટની 7મી બટાલિયનમાં લેફ્ટનન્ટ તરીકે કમિશન મેળવ્યું. 12 જૂન, 2003ના રોજ તેમને કૅપ્ટન તરીકે નોંધપાત્ર બઢતી મળી. ‘ઘાતક કોર્સ’ દરમિયાન તેમણે બે વખત ‘ઇન્સ્ટ્રક્ટર’ ગ્રેડિંગ અને પ્રશંસાપત્ર મેળવ્યું. તેમને ગુલમર્ગની હાઈ અલ્ટિટ્યૂડ વૉરફેર સ્કૂલમાં પણ તાલીમ આપવામાં આવી હતી. તાલીમ પૂર્ણ થયા પછી જાન્યુઆરી 2007માં તેમને એનએસજીના 51મા સ્પેશિયલ ઍક્શન ગ્રૂપના તાલીમ અધિકારી તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા અને એનએસજીનાં વિવિધ ઑપરેશન્સમાં પણ ભાગ લીધો હતો. મેજર સંદીપ ઉન્નીકૃષ્ણને 27 નવેમ્બર, 2008ના રોજ હોટલ તાજમહેલ મુંબઈમાંથી આતંકવાદીઓને બહાર કાઢવા માટે શરૂ કરાયેલ કમાન્ડો ઑપરેશનનું નેતૃત્વ કર્યું હતું. જેમાં તેમણે 14 બંધકોને બચાવ્યા હતા. ઑપરેશન દરમિયાન તેમની ટીમ તીવ્ર પ્રતિકૂળ ગોળીબારમાં આવી હતી, જેમાં તેમની ટીમના એક સભ્યને ગંભીર ઈજા થઈ હતી. મેજર સંદીપે આતંકવાદીઓને કચડી નાખ્યા અને ઘાયલ કમાન્ડોને સુરક્ષિત સ્થળે પહોંચાડ્યા. આ પ્રક્રિયામાં તેમના જમણા હાથમાં ગોળી વાગી હતી. ઈજાઓ હોવા છતાં તેઓ તેમના છેલ્લા શ્વાસ સુધી આતંકવાદીઓ સામે લડતા રહ્યા. તેમણે ઉચ્ચ કક્ષાના નેતૃત્વ ઉપરાંત ખૂબ જ નોંધપાત્ર બહાદુરી દર્શાવી રાષ્ટ્ર માટે સર્વોચ્ચ બલિદાન આપ્યું. 26 જાન્યુઆરી, 2009ના રોજ તેમને મરણોત્તર અશોકચક્રથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. મુંબઈના જોગેશ્વરી વિક્રોલી લિંક રોડ ઇન્ડિયન એજ્યુકેશન સોસાયટીના પ્રવેશદ્વાર પર મેજર સંદીપ ઉન્નીકૃષ્ણનની પ્રતિમા છે. બૅંગાલુરુ વ્હાઇટફિલ્ડ ખાતે એક આર્મી હાઉસિંગ કૉમ્પ્લેક્સનું નામ ‘સંદીપ વિહાર’ છે.

અમલા પરીખ

પ્રાણીજગતમાં માણસ સાથે સૌથી વધારે સામ્ય ધરાવતાં પ્રાણીઓ. મનુષ્યની જેમ અપુચ્છ વાનર બુદ્ધિશાળી હોય છે. તેઓ સમૂહમાં રહે છે અને લાંબું જીવે છે. અપુચ્છ વાનરના બે પ્રકારો છે : એક પ્રકારમાં ગોરીલા, ચિમ્પાન્ઝી તથા ઉરાંગઉટાન અને બીજા પ્રકારમાં ગિબન્સ અને સિયામાંગ છે. ગોરીલાનું નિવાસસ્થાન આફ્રિકા છે. તે કૉંગો નદીના ખીણપ્રદેશનું વતની છે. તે ડુંગરાળ અને આસપાસના જળપ્રદેશવાળા વિસ્તારોમાં વસે છે. ચિમ્પાન્ઝી આફ્રિકાના બહુવર્ષાળુ વનોમાં વાસ કરનાર ચપળ અને બુદ્ધિશાળી પ્રાણી છે; જ્યારે ઉરાંગઉટાન, ગિબન્સ તથા સિયામાંગ બોર્નિયો તથા સુમાત્રાનાં વર્ષાવનોમાં રહે છે. આ પ્રાણીઓના વસવાટના પ્રદેશો પર માનવીની ખલેલ થયા કરે છે. આથી ઇન્ડોનેશિયા તેમજ મલેશિયા દેશોએ આ પ્રાણીઓને રક્ષિત પ્રાણી તરીકે જાહેર કર્યાં છે.

માણસની જેમ આ વાનર બાહ્ય પુચ્છ વગરના હોય છે. માણસ જેવું શરીર ધરાવે છે. તેમને ૩૨ દાંત અને તીવ્ર દૃષ્ટિ હોય છે. બીજાં સસ્તન પ્રાણીઓ રંગ પારખી નથી શકતાં, જ્યારે અપુચ્છ વાનરો રંગોમાં ભેદ જોઈ શકે છે. તેમના શરીર પર ઘણા વાળ હોય છે. માદા વાનર સામાન્ય રીતે એક જ બચ્ચાને જન્મ આપે છે. બચ્ચાને મા છાતીએ વળગાડીને ફરે છે. બચ્ચું માનું દૂધ પીએ છે અને તેની પાસેથી શીખવાનું શીખે છે. તેઓ લાકડીનો ઉપયોગ કરી રાફડામાંથી ઊધઈ બહાર કાઢી તેને ખાઈ જાય છે. બચ્ચું ૪ વર્ષ જેવડું થાય પછી જ માદા બીજું બચ્ચું લાવે છે. અપુચ્છ વાનર મોટા ભાગે ફળો અને પાંદડાં ખાય છે. કોઈક વાર જીવડાં પણ ખાય છે. સવારે વહેલા ઊઠી જંગલમાં ફરીને ખોરાક મેળવે છે, બપોરે જમીન પર આરામ કરે છે, જ્યારે રાત્રે તેઓ ઝાડની ઉપર મોટો માળો બનાવી તેમાં સૂઈ જાય છે. વરસાદ તેમને ગમતો નથી. ઘણી વાર ઝાડનાં મોટાં પાંદડાંની આડશ કરી વરસાદથી બચે છે. તેઓ ગીચ જંગલોમાં વસે છે. અપુચ્છ વાનરના હાથ માનવની સરખામણીમાં લાંબા અને મજબૂત હોય છે. તેમના પગ ટૂંકા અને નબળા હોય છે. તેઓ ઝાડ પર ચઢી જાય છે અને ડાળી પર ઝૂલા પણ ખાય છે. ચારેય પગનો ઉપયોગ કરીને ચાલે છે.

અંજના ભગવતી

(સંક્ષિપ્ત લેખ. વધુ વિગત માટે જુઓ : ગુજરાતી બાળવિશ્વકોશ, ભાગ-1, અપુચ્છ વાનરો, પૃ. 25)